مارکسیسم به سبک ایرانی

برای درک مفهوم «مارکسیسم اسلامی» یا «اسلام مارکسیستی»، ابتدا باید با دو مفهوم بنیادین کمونیسم و مارکسیسم آشنا شوید. در ادامه، این مفاهیم را به زبان ساده توضیح خواهم داد

کمونیسم چیست؟
کمونیسم در لغت از واژه لاتین Communis به معنای «مشترک» یا «همگانی» گرفته شده است. به عنوان یک ایدئولوژی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، هدف نهایی کمونیسم، ایجاد جامعه ای بی طبقه است. برای رسیدن به این هدف، کمونیسم طرفدار لغو کامل مالکیت خصوصی و تبدیل آن به مالکیت همگانی بر تمام ابزارهای تولید (مانند کارخانه ها، زمین ها و منابع) است. در نهایت، این ایدئولوژی وعده ی ایجاد جامعه ای را می دهد که در آن ثروت به طور مساوی بین همه افراد تقسیم شود و دیگر خبری از فقر، استثمار و نابرابری نباشد.

مارکسیسم چیست؟
مارکسیسم، اندیشه ای نظری و فلسفی است که توسط کارل مارکس و فردریش انگلس در قرن نوزدهم پایه گذاری شد. می توان گفت که مارکسیسم، نقشه راه و تحلیل علمی ای است که کمونیسم بر پایه آن بنا شده است.
مارکسیسم معتقد است که تمام تاریخ جوامع بشری، تاریخ «مبارزه طبقاتی» بوده است. به عبارت دیگر، همواره بین گروهی که صاحب ابزار تولید هستند (سرمایه داران یا بورژوازی) و گروهی که برای امرار معاش دستمزد می گیرند (کارگران یا پرولتاریا) تضاد و کشمکش وجود دارد و این کشمکش، موتور محرک تغییرات تاریخی است.

ارتباط مارکسیسم و کمونیسم
به زبان ساده، مارکسیسم به مثابه یک تئوری و روش تحلیل جامعه است، در حالی که کمونیسم، هدف نهایی و آرمان شهری است که این تئوری به دنبال تحقق آن است. کارل مارکس و انگلس در کتاب «مانیفست کمونیست» (۱۸۴۸) این ایده ها را به طور رسمی مطرح و منتشر کردند و از آن زمان تاکنون، شاخه ها و برداشت های مختلفی از مارکسیسم پدید آمده است.

 مارکسیسم اسلامی: تلفیقی در تاریخ معاصر ایران
«مارکسیسم اسلامی» یا «اسلام مارکسیستی» به تلاشی فکری و عملی گفته می شود برای ترکیب و تلفیق اصول مارکسیسم با آموزه های اسلامی. این جریان در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی در ایران شکل گرفت و در میان برخی از گروه های مبارز چپ بسیار رایج بود.بنیان گذاران این اندیشه، خود را مسلمانانی می دانستند که ایمانی راسخ داشتند، اما در عین حال مارکسیسم را به عنوان یک «علم مبارزه» برای تحلیل جامعه و مبارزه با استبداد و امپریالیسم می پذیرفتند. آنها تلاش می کردند میان مفاهیمی مانند عدالت اجتماعی، مبارزه با استثمار و استعمار که در هر دو مکتب مشترک است، پیوندی ایدئولوژیک برقرار کنند.
نمونه عینی از ایران: سازمان مجاهدین خلق ایران
بارزترین و شناخته شده ترین مصداق این جریان سیاسی و فکری در ایران معاصر، سازمان مجاهدین خلق ایران (منافقین) است. این سازمان که در سال ۱۳۴۴ توسط جمعی از دانشجویان مسلمان و مذهبی پایه گذاری شد، در طول زمان دستخوش تغییرات ایدئولوژیک عمده ای گشت و به سمتی رفت که بسیاری از تحلیلگران و نظام جمهوری اسلامی ایران، آن را مصداق عینی «مارکسیسم اسلامی» می دانند.

 بازتاب اندیشه در جمله ای تاریخی
تاثیر این تلفیق فکری را می توان در سخنان چهره های شاخص آن دوران مشاهده کرد. برای مثال، خسرو گلسرخی، روزنامه نگار و فعال سیاسی چپ، در دفاعیات خود در دادگاه چنین گفت:
«من که یک مارکسیست لنینیست هستم، برای نخستین بار عدالت اجتماعی را در مکتب اسلام جستم و آنگاه به سوسیالیسم رسیدم.»
این جمله به خوبی نشان دهنده روند فکری ای است که در آن، اسلام (به ویژه وجوه عدالت خواهانه و مبارزاتی آن) به عنوان دروازه ای برای ورود به ایدئولوژی چپ و مارکسیسم تلقی می شد.
اگر نکته خاصی درباره این جریانات فکری مد نظر شماست، بپرسید تا در این باره بیشتر توضیح دهم.