معجزه خداباوری؛ جان مکی

کتاب The Miracle of Theism از جان مکی، حدود ۴۰۰ صفحه است در مورد استدلال دین خداباوران و نیز استدلال خداناباوران.

 عنوان کتاب عبارتی طعنه آلود است و منظورش در واقع این است که اگر خداباوری درست باشد یک معجزه است.

بخش هایی خلاصه از ایده های این کتاب در زیر آورده شده؛ کمااینکه ذکر این نکته ضروریست بعنوان نویسنده این نوشتار از اظهار نظر در این یادداشت و نقد و بررسی استدلال های دو طرف خداباور و خداناباور خودداری کرده و شاید در آینده به بحث و استدلال در این زمینه در یک یادداشت دیگر بپردازم.

، مهم ترین ایده های این کتاب را می توان چنین خلاصه کرد:

ایده اصلی کتاب

جان مکی می گوید:

اگر قرار باشد به وجود خدا باور داشته باشیم، باید دلایل فلسفی بسیار محکمی وجود داشته باشد. او معتقد است که مشهورترین استدلال های خداباوران، با وجود قدرت و قدمتشان، در نهایت قانع کننده نیستند.

نکته مهم این است که او ابتدا بهترین نسخه هر استدلال را بیان می کند و بعد نقد می کند.

۱. برهان علت

خداباوران می گویند:

هر چیزی علتی دارد.

جهان وجود دارد.

پس جهان هم باید علتی داشته باشد.

و علت آن خداست

پاسخ مکی:

چرا زنجیره علت ها باید به خدا ختم شود؟

اگر خدا بدون علت می تواند وجود داشته باشد، چرا خود جهان نتواند چنین باشد؟

این استدلال ضرورتا وجود خدای ادیان را ثابت نمی کند؛ حتی اگر علتی برای جهان باشد.

۲. برهان نظم 

خداباوران می گویند:

نظم پیچیده جهان نشان دهنده یک طراح هوشمند است.

پاسخ مکی:

وجود نظم به تنهایی طراحی آگاهانه را اثبات نمی کند.

نظریه تکامل بسیاری از پیچیدگی های زیستی را بدون فرض طراحی مستقیم توضیح می دهد.

اگر جهان طراحی شده، چرا این همه نقص، بیماری و بلای طبیعی در آن وجود دارد؟

۳. مسئله شر:

این بخش از مشهورترین فصل های کتاب است.

مکی می گوید:

اگر خدا:

قادر مطلق باشد،

دانای مطلق باشد،

و خیر مطلق باشد،

پس چرا شر و رنج وجود دارد؟

او این را یکی از جدی ترین چالش های فلسفه دین می داند.

خداباوران پاسخ هایی مانند «اختیار انسان» یا «رشد اخلاقی» مطرح می کنند و مکی این پاسخ ها را بررسی و نقد می کند.

۴. برهان اخلاقی

برخی می گویند:

اخلاق بدون خدا معنا ندارد.

مکی پاسخ می دهد:

ممکن است ارزش های اخلاقی مستقل از باور دینی باشند.

حتی اگر خدا وجود داشته باشد، این به تنهایی ثابت نمی کند که اخلاق فقط از او سرچشمه می گیرد.

۵. معجزات

او می گوید:

گزارش یک معجزه زمانی پذیرفتنی است که احتمال نادرست بودن آن گزارش از احتمال وقوع خود معجزه کمتر باشد.

به همین دلیل معتقد است باید با ادعاهای مربوط به معجزات با احتیاط برخورد کرد.

۶. تجربه دینی

بعضی افراد می گویند:

«من خدا را تجربه کرده ام.»

مکی پاسخ می دهد:

تجربه شخصی برای خود فرد ممکن است بسیار واقعی باشد، اما به تنهایی دلیل کافی برای اثبات یک واقعیت خارجی نیست.

افراد ادیان مختلف تجربه های متفاوت و گاه متناقض گزارش می کنند. که با هم همخوانی ندارد و اگر خدا یکیست این تجارب هم باید لااقل همسو باشند.

۷. آیا ایمان منطقی است؟

در پایان، مکی نتیجه می گیرد که:

باور به خدا از نظر منطقی ناممکن نیست.

اما استدلال های موجود برای اثبات آن را کافی و قانع کننده نمی داند.

بنابراین، از نظر او، پذیرش خداباوری بیش از آنکه برهان قطعی داشته باشد، بر ایمان یا تعهد شخصی استوار است.

مهم ترین ویژگی کتاب

برخلاف برخی کتاب های مشهور که بیشتر جنبه جدلی یا عمومی دارند، مکی سعی می کند بهترین استدلال های هر دو طرف را با دقت بررسی کند. به همین دلیل این کتاب در فلسفه دین جایگاه مهمی دارد، حتی در میان بسیاری از فیلسوفان خداباور که با نتیجه گیری او موافق نیستند.

نکته مهم این است که کتاب، یکی از دیدگاه های مهم در فلسفه دین را ارائه می کند، نه اینکه پایان بخش این بحث باشد. در پاسخ به آن، فیلسوفان خداباور معاصر مانند Alvin Plantinga، Richard Swinburne و William Lane Craig نقدها و استدلال های مفصلی مطرح کرده اند و این گفت وگو همچنان در فلسفه معاصر ادامه دارد.