🔸تاب آوری صنعت نفت در دوران پساجنگ: درس هایی از ۴۷ سال تحریم

*🔸تاب آوری صنعت نفت در دوران پساجنگ: درس هایی از ۴۷ سال تحریم*

*مریم نوذری*

عضو هیات علمی گروه مدیریت فناوری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

اولین بار در زمان تدوین رساله دکتری و مطالعه قراردادهای نفتی بود که متوجه شدم تحریمهای نفتی آمریکا علیه ایران نه از ۲۰۱۲ که از ۱۹۷۹ یعنی دقیقا یک سال پس از انقلاب اسلامی شروع شده و ردپای ظالمانه این تحریمها را میشد به وضوح در درآمدهای نفتی ایران دید. ۴۷سال تحریمی که سبب شد همه چیز خیلی سخت تر از آنچه بود پیش برود و مهندسان و مدیران این صنعت مهم برای اعتلا و توسعه اش از دل و جان مایه بگذارند. قطعا این تلاش و وطن دوستی صنعتگران را مردم شریف ایران خیلی خوب درک کرده بودند که وقتی دشمن متجاوز شروع به زدن زیرساخت کرد گویی جان تمام ایرانیان را یکجا بمباران کرده باشند و بسیاری از سکوتها شکسته شد. بگذریم...

تجربه طولانی کشور در مدیریت تحریم ها به ویژه تحریم های شدید سال های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۷، مجموعه ای از سازوکارها و الگوها را ایجاد کرده که می توان برای تقویت تاب آوری صنعت نفت در شرایط پساجنگ و بازسازی زیرساختها از آن استفاده کرد. با وجود تفاوت ماهیت تحریم و جنگ، بسیاری از مولفه های لازم برای مقاومت، تداوم کار و بازیابی ظرفیت ها در هر دو مشترک است که به برخی از آنها اشاره میکنم:

 

🔹یکی از مهم ترین عناصر تاب آوری، "تنوع بخشی" است. در دوره تحریم، تنوع خریداران، مسیرهای صادرات و شیوه های مبادلات مالی مانع از توقف 

کامل جریان نفت شد. در شرایط جنگ نیز همین منطق می تواند برای تنوع مسیرهای انتقال داخلی، ایجاد خطوط لوله جایگزین، پراکندگی مخازن و تاسیسات و ایجاد منابع مختلف تامین قطعه و تجهیزات به کار گرفته شود. هرچه وابستگی صنعت به یک نقطه، مسیر یا تامین کننده کمتر باشد، آسیب پذیری در برابر حملات مستقیم نیز کاهش می یابد.

🔹بخش دیگر، "انعطاف پذیری عملیاتی" است. همان گونه که در تحریم ها شرکت های نفتی با تغییر روش های تجاری و شیوه های دور زدن محدودیت ها توانستند تولید و صادرات را ادامه دهند، در پساجنگ نیز صنعت باید قابلیت انتقال سریع عملیات، استفاده از واحدهای سیار، اجرای سناریوهای جایگزین تولید و پالایش و اتخاذ تصمیم های غیرمتمرکز را داشته باشد. ساختار فرماندهی چابک و توان جابه جایی نیروها و تجهیزات در لحظه، از ارکان حیاتی این بخش است.

🔹تجربه تحریم نشان می دهد که "خودکفایی نسبی و بهره وری" نقش اساسی در تداوم عملکرد دارد. در سال های تحریم، توسعه ساخت داخل، مهندسی معکوس، افزایش توان تعمیرات، و مدیریت مصرف توانست بسیاری از گره های عملیاتی را باز کند. در جنگ نیز ارتقای توان تعمیر سریع تجهیزات، تولید قطعات حساس در داخل، وجود زنجیره تامین بومی و مدیریت هدفمند انرژی در تاسیسات، تاب آوری صنعت را به شکل چشمگیری افزایش می دهد.

🔹از منظر زیرساختی، جنگ بیش از تحریم نیازمند "مقاومت فیزیکی" و حفاظت گسترده است. پدافند غیرعامل، پراکندگی تاسیسات، استتار، تونل سازی، مقاوم سازی خطوط لوله و ایجاد خطوط موازی از جمله اقداماتی است که می تواند از آسیب های گسترده جلوگیری کند. همچنین سامانه های اطفای اضطراری و کنترل از راه دور کمک می کند که حتی در صورت حمله، گسترش آسیب محدود شود.

🔹عامل مهم دیگر، "تاب آوری سازمانی" است. صنعت نفت در دوره تحریم با اصلاح ساختارها، افزایش هماهنگی و چابک سازی فرآیندها توانست از فشارها عبور کند. در جنگ این تاب آوری باید با ایجاد ساختار فرماندهی یکپارچه، آموزش نیروهای عملیاتی برای شرایط اضطراری، طراحی پروتکل های ادامه تولید با ظرفیت محدود و ایجاد ارتباطات امن و پایدار تکمیل شود.

🔹در کنار این موارد، "تاب آوری فناورانه و دیجیتال" نیز ضرورت دارد. تجربه تحریم نشان داد که وابستگی فناوری نقطه ضعف مهمی است. در جنگ، ارتقای امنیت سایبری تاسیسات، ایجاد شبکه های کنترل مقاوم، استفاده از پهپاد و سنسور برای پایش خطوط لوله، و بهره گیری از سیستم های خودکار در شرایط قطع ارتباط، پایه های عملکرد پایدار را تشکیل می دهد.

🔹سرانجام، "تاب آوری مالی و اقتصادی" نیز مانند دوره تحریم اهمیت دارد. صنعت باید توان مدیریت هزینه های اضطراری، حفظ جریان نقدینگی، استفاده از روش های تهاتری یا منطقه ای برای فروش فرآورده ها و تامین بودجه های بازسازی را داشته باشد. وجود ذخایر مالی و قراردادهای آماده برای تعمیر و بازسازی تاسیسات می تواند سرعت بازگشت به ظرفیت پیشین را افزایش دهد.