آموزش عالی ایران در عصر پسا جنگ؛ از بازسازی فیزیکی تا بازآفرینی تمدنی(۲)

دانشگاه ایرانی پس از جنگ؛ از نهاد آموزشی تا نهاد احیای ملی(۲)

جنگ ها تنها زیرساخت های فیزیکی را تخریب نمی کنند؛ بلکه اعتماد اجتماعی، سرمایه انسانی، افق های امید و ظرفیت های توسعه را نیز تحت تاثیر قرار می دهند. از همین رو، پایان یک جنگ را نباید صرفا پایان یک درگیری نظامی دانست، بلکه باید آن را آغاز مرحله ای جدید از بازسازی ملی تلقی کرد. در این مرحله، آموزش عالی یکی از مهم ترین نهادهایی است که می تواند مسیر آینده کشور را ترسیم کند.

در شرایط پسا جنگ، نخستین انتظار از دانشگاه ها تربیت متخصص برای جبران خسارت های اقتصادی و فنی است؛ اما این تنها بخشی از ماموریت آنهاست. دانشگاه های قرن بیست و یکم باید فراتر از آموزش حرفه ای عمل کنند و به کانون بازسازی فکری و فرهنگی جامعه تبدیل شوند. جامعه ای که بحران را تجربه کرده است، بیش از هر چیز نیازمند بازتولید امید، عقلانیت و مشارکت اجتماعی است و این ماموریت بدون حضور فعال دانشگاه امکان پذیر نخواهد بود.

در چنین فضایی، مفهوم «دانشگاه مسئله محور» اهمیت ویژه ای پیدا می کند. بسیاری از چالش های پسا جنگ، از جنس مسائل پیچیده و چندبعدی هستند؛ مسائلی مانند بازگشت نخبگان، کاهش شکاف های اجتماعی، احیای اقتصاد دانش بنیان، امنیت سایبری، سلامت روان و بازسازی سرمایه اجتماعی. حل این مسائل نیازمند همکاری میان رشته ای و پیوند واقعی دانشگاه با جامعه است. بنابراین، آموزش عالی باید از تمرکز صرف بر تولید مقاله فاصله گرفته و به تولید راه حل برای مسائل ملی روی آورد.

از سوی دیگر، تجربه تاریخی نشان داده است کشورهایی که پس از بحران های بزرگ توانسته اند نظام آموزش عالی خود را بازآفرینی کنند، در مسیر توسعه شتاب بیشتری گرفته اند. بازسازی ژاپن پس از جنگ جهانی دوم و جهش علمی کره جنوبی نمونه هایی از این واقعیت هستند. در این کشورها دانشگاه به قلب برنامه های توسعه تبدیل شد و نقش محوری در بازتولید سرمایه انسانی ایفا کرد.

برای ایران نیز دوره پسا جنگ می تواند نقطه عطفی در اصلاح سیاست های آموزش عالی باشد. کاهش تمرکزگرایی، تقویت استقلال دانشگاه ها، حمایت از پژوهش های کاربردی، توسعه فناوری های راهبردی و ایجاد شبکه های علمی بین المللی می تواند زمینه ساز ظهور نسلی جدید از دانشگاه های ایرانی شود.

در نهایت، موفقیت آموزش عالی در عصر پسا جنگ نه در تعداد ساختمان های بازسازی شده و نه در افزایش آمار دانشجویان، بلکه در توانایی آن برای تربیت انسان های مسئول، خلاق و آینده ساز سنجیده خواهد شد. دانشگاه زمانی رسالت خود را انجام داده است که بتواند از دل بحران، سرمایه ای انسانی برای ساختن آینده ای بهتر و پایدارتر برای ایران پرورش دهد.