چرا کربنکینگ در ایران به بلوغ واقعی نرسید؟

@ بیش از دو دهه از آغاز پروژه های بانکداری متمرکز در ایران می گذرد، اما بسیاری از بانک ها همچنان با سامانه های فرسوده، بدهی فنی و چالش های مهاجرت به نسل جدید کربنکینگ دست وپنجه نرم می کنند. بررسی ریشه های این وضعیت نشان می دهد مسئله بیش از آنکه فناورانه باشد، به حکمرانی، مدیریت و نگاه بلندمدت بازمی گردد.
به گزارش صنعت مالی، کربنکینگ (Core Banking) یا سامانه بانکداری متمرکز، در ادبیات فنی بانکداری، فقط یک نرم افزار اداری نیست؛ این سامانه قلب عملیاتی بانک است. همه آنچه مشتری در ظاهر به عنوان افتتاح حساب، انتقال وجه، دریافت تسهیلات، پرداخت اقساط، مشاهده مانده، دریافت گزارش و استفاده از خدمات شعبه یا درگاه های دیجیتال می بیند، در نهایت باید در این هسته ثبت، مدیریت، کنترل و گزارش دهی شود. کربنکینگ زیرمجموعه ها و شعب یک بانک را به هم متصل می کند و اطلاعات آن ها را در یک واحد متمرکز درون همان بانک ادغام می سازد. به همین دلیل، بدون ایجاد بانک اطلاعاتی متمرکز و یکپارچه، خدمات الکترونیکی بانکی ناچار به شکل جزیره ای، ناهماهنگ و غیرهمسان ارائه می شود.
با این تعریف، پرسش اصلی این است که چرا در ایران، با وجود گسترش بانکداری الکترونیکی، سامانه های پرداخت، کارت های بانکی، درگاه های اینترنتی و موبایل بانک، کربنکینگ به معنای بالغ، مستقل، منعطف و آینده نگر آن در بسیاری از بانک ها به نقطه مطلوب نرسید. پاسخ را نباید فقط در تحریم، کمبود فناوری یا ضعف شرکت های نرم افزاری جست وجو کرد. یکی از عوامل مهم تر، شیوه تصمیم گیری مدیریتی در بانک هاست. بسیاری از مدیران بانکی در ایران با افق زمانی کوتاه تصمیم می گیرند، زیرا دوره مدیریت خود را کوتاه می دانند. پروژه کربنکینگ یک پروژه فوری، تبلیغاتی و زودبازده نیست. جایگزینی یک راهکار قدیمی با یک راهکار جدید، سرمایه گذاری عظیم و بلندمدتی است که ممکن است چند سال زمان ببرد و نتیجه اصلی آن در دوره مدیریت بعدی آشکار شود. بنابراین مدیر فعلی ریسک، هزینه، فشار سازمانی و احتمال شکست را می پذیرد، اما ممکن است مدیر بعدی اعتبار موفقیت را دریافت کند. این تضاد انگیزشی باعث شده بسیاری از بانک ها به جای تصمیم سخت و بلندمدت، به تعمیر موقت سامانه های قدیمی، افزودن لایه های جدید روی ساختارهای فرسوده و حفظ وضع موجود روی بیاورند.
این تصمیم های کوتاه مدت، در ظاهر هزینه کمتری دارد، اما در بلندمدت بانک را گرفتار بدهی فنی می کند. بدهی فنی یعنی بانک در گذشته برای فرار از یک تغییر اساسی، راه حل موقت انتخاب کرده و امروز باید هزینه چند برابر آن را پرداخت کند. وقتی سامانه قدیمی با نیازهای جدید مشتریان، الزامات بانک مرکزی، خدمات دیجیتال، اعتبارسنجی، گزارش گیری دقیق و مدیریت ریسک هماهنگ نیست، هر خدمت تازه نیازمند وصله جدیدی روی ساختار قبلی می شود. نتیجه این وضعیت، افزایش پیچیدگی، کاهش پایداری، رشد هزینه نگهداری و سخت تر شدن مهاجرت در آینده است.
عامل دوم، نبود نقشه راه مشترک میان کسب وکار و فناوری اطلاعات در بانک هاست. در پروژه کربنکینگ، واحد فناوری اطلاعات به تنهایی نمی تواند تصمیم بگیرد، همان طور که مدیران کسب وکار هم بدون درک فنی نمی توانند مسیر درست را مشخص کنند. هر بانکی که قصد مهاجرت به سامانه جدید دارد، باید دقیقا بداند به کجا می رود، چه هدف تجاری دارد، چه نوع مشتریانی را می خواهد جذب کند، چه مدل عملیاتی را دنبال می کند و در بلندمدت چه انتظاری از سامانه دارد. اگر این جهت گیری روشن نباشد، پروژه کربنکینگ به خرید یا تولید یک نرم افزار بزرگ تبدیل می شود، نه تحول واقعی بانک.
عامل سوم، پیچیدگی ذاتی مهاجرت است. پیاده سازی بانکداری متمرکز ریسک های فراوانی دارد. مهم ترین ریسک ها به دامنه پروژه، زمان بندی، حجم کار، کیفیت داده، امنیت اطلاعات و نظارت بر پیشرفت پروژه مربوط می شود. اگر دامنه پروژه کنترل نشود و بانک هم زمان بخواهد زیرساخت، فرآیند، نرم افزار، ساختار شعب، محصولات و نیروی انسانی را یکجا تغییر دهد، احتمال شکست بالا می رود. تجربه های فنی نشان می دهد دامنه پروژه باید تا حد ممکن بر پیاده سازی هسته نرم افزار بانکداری متمرکز، متمرکز باشد و سایر تغییرات در پروژه های جداگانه تعریف شود. هرگونه توسعه بی برنامه، پیچیدگی پروژه را افزایش می دهد و شکست را محتمل تر می کند.
عامل چهارم، ریسک داده است. بانک با اطلاعات مردم سر و کار دارد. انتقال داده های میلیون ها مشتری، حساب، تسهیلات، تعهدات، سوابق تراکنش و اسناد مالی از سامانه قدیمی به سامانه جدید، یکی از حساس ترین مراحل تحول است. اگر داده ای از دست برود، ناقص منتقل شود یا مغایرت ایجاد کند، بانک با بحران اعتماد، شکایت مشتریان و اختلال در تراز عملیاتی روبه رو می شود. از این رو مهاجرت داده باید با روش اثبات شده، آزمون های متعدد، کنترل کیفی دقیق و مشارکت متخصصان باتجربه انجام شود. همچنین سامانه جدید باید پیش از بهره برداری کامل، از نظر امنیتی با آزمون نفوذ و بررسی های فنی جدی کنترل شود تا حفره های امنیتی جدید ایجاد نشود.
عامل پنجم، مسئله سرمایه انسانی است. بسیاری از کارکنان بانک ها سال ها با سامانه های قدیمی کار کرده اند. تغییر سامانه فقط تغییر نرم افزار نیست؛ تغییر رفتار، فرآیند، زبان سازمانی و فرهنگ کاری است. اگر آموزش به موقع و درست انجام نشود، بهترین سامانه هم در عمل با مقاومت، خطا و ناکارآمدی روبه رو می شود. مدیریت تغییر در چنین پروژه ای به اندازه خود فناوری اهمیت دارد. کارکنان باید بدانند چرا سامانه عوض می شود، چه مشکلی قرار است حل شود و نقش آن ها در مدل جدید چیست.
عامل ششم، فراموشی یا فرار نخبگان و کاهش توان دفاعی کشور در حوزه امنیت اطلاعات است. شرایط نامساعد اقتصادی و اعمال سیاست های سخت گیرانه فیلترینگ، موجب مهاجرت گسترده نیروهای خبره امنیت سایبری شده است. در غیاب این متخصصان که قادر به تحلیل رفتارهای پیچیده مهاجمان و مدیریت بحران در زمان حملات روز صفر هستند، سیستم های دفاعی بانک ها به صورت دستی و با خطاهای فاحش اداره می شوند و این امر پایداری سامانه های متمرکز را به شدت تهدید می کند.
در کنار همه این عوامل، تحریم ها، دشواری انتقال دانش فنی، تفاوت مقررات بانکداری ایران با بانکداری متعارف و پیچیدگی عقود اسلامی نیز مانع جدی بوده اند. سامانه های آماده خارجی به سادگی با نیازهای بانکداری بدون ربا، عقود مشارکتی، فروش اقساطی، مضاربه و الزامات داخلی سازگار نمی شوند. بومی سازی آن ها نیازمند تغییرات عمیق است و تولید داخلی هم نیازمند زمان، سرمایه و تجربه انباشته بوده است.
بنابراین کربنکینگ در ایران به معنای واقعی شکل نگرفت، نه به این معنا که هیچ سامانه ای ایجاد نشد، بلکه به این معنا که در بسیاری از موارد، بلوغ واقعی، استقلال فنی، معماری منعطف، تاب آوری بالا و نگاه بلندمدت به اندازه نیاز نظام بانکی شکل نگرفت. ریشه اصلی این عقب ماندگی، ترکیبی از تصمیم های کوتاه مدت مدیریتی، ریسک گریزی، پیچیدگی مهاجرت، ضعف نقشه راه، چالش داده، هزینه بالا و نبود نظارت راهبردی کافی بر معماری کلان بانک هاست. راه خروج نیز فقط خرید نرم افزار جدید نیست؛ تغییر شیوه تصمیم گیری، پذیرش برنامه بلندمدت، تعریف نقشه راه مشترک میان کسب وکار و فناوری اطلاعات، مدیریت دقیق ریسک و الزام بانک ها به کاهش وابستگی های پرخطر است.
یادداشت خبرگزاری صنعت مالی https://sanatmali.ir
کدخبر 97808

19 4 1405