معرفی کتاب «جامعه شناسی سیاسی تحولات طبقه متوسط در جمهوری اسلامی ایران (طبقه متوسط و رقابت های سیاسی)»

معرفی کلی کتاب

کتاب «جامعه شناسی سیاسی تحولات طبقه متوسط در جمهوری اسلامی ایران» تالیف دکتر علی مرادی بهمئی (چ2، 1403)، پژوهشی عمیق و روش مند درباره نقش طبقه متوسط سنتی (روحانیت و بازاریان) و طبقه متوسط جدید (روشنفکران، دانشجویان، متخصصان، کارمندان و...) در رقابت های سیاسی ایران طی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۹۲ است. نویسنده با بهره گیری از چارچوب نظری «پیر بوردیو» (انواع سرمایه: اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، نمادین و سیاسی) و تکیه بر نظریه های مارکس، وبر و نظریه پردازان رقابت سیاسی (رابرت دال، هانتینگتون، شومپیتر و...) کوشیده است تا تحولات سیاسی این دوره را از منظر طبقاتی تحلیل کند. پرسش اصلی کتاب آن است که طبقه متوسط سنتی و جدید چه نقشی در رقابت های سیاسی جمهوری اسلامی ایران داشته اند و این نقش متاثر از کدام سرمایه ها و علت ها بوده است. روش پژوهش، تلفیقی از تحلیل تاریخی، تبیین علی و بررسی اسنادی است.

بخش اول: کلیات، مبانی و دیدگاه های نظری

این بخش شامل سه فصل است. فصل اول به کلیات پژوهش می پردازد: بیان مسئله، اهمیت و ضرورت پژوهش، پرسش های اصلی و فرعی، فرضیه ها، تعریف متغیرها (طبقه متوسط سنتی و جدید به عنوان متغیر مستقل، رقابت سیاسی به عنوان متغیر وابسته) و روش پژوهش (ترکیبی از روش تبیین علی و تحلیل ثانویه). فصل دوم چارچوب مفهومی و نظری را تشریح می کند: ابتدا مفهوم طبقه اجتماعی از دیدگاه مارکس (مالکیت ابزار تولید)، وبر (طبقه، منزلت، حزب) و بوردیو (انواع سرمایه) تبیین می شود. سپس طبقه متوسط به دو دسته سنتی (دارای تحصیلات پایین، سرمایه اقتصادی متوسط، سبک زندگی سنتی) و جدید (تحصیل کردگان، حاملان اندیشه های نو، سبک زندگی مدرن) تقسیم می گردد. در ادامه، مفهوم رقابت سیاسی از لحاظ لغوی و اصطلاحی و نظریات مرتبط (دال، هانتینگتون، پاره تو، وبر) ارائه می شود. فصل سوم چارچوب انتخابی پژوهش را با محوریت نظریه پراتیک و انواع سرمایه بوردیو (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، نمادین و سیاسی) بنا می کند و سازگاری این نظریه را با شرایط ایران نشان می دهد.

بخش دوم: طبقه متوسط و تلاش برای کسب قدرت

بخش دوم در چهار فصل به بستر تاریخی و ساختاری طبقه متوسط در ایران می پردازد. فصل اول (پیدایش و تکوین طبقه متوسط در ایران؛ رویکرد تاریخی) تحولات طبقاتی را از دوره قاجار (ظهور طبقه متوسط شهری در جنبش تنباکو و مشروطه) تا پهلوی اول (توسعه بوروکراسی و ارتش نوین، پیدایش طبقه متوسط جدید) و پهلوی دوم (گسترش آموزش عالی، رشد روشنفکران و کارمندان) و انقلاب اسلامی (ائتلاف طبقه متوسط سنتی و جدید برای سرنگونی رژیم) روایت می کند. فصل دوم (ساختار ناهمگون طبقه متوسط در ایران) اقشار هر دو طبقه را به تفصیل معرفی می کند: طبقه متوسط سنتی شامل روحانیون، بازاریان، شبکه فراگیر ایدئولوژیک-اقتصادی؛ طبقه متوسط جدید شامل روشنفکران، دانشگاهیان، متخصصان (پزشکان، مهندسان، وکلا)، کارمندان، مدیران، معلمان و هنرمندان. فصل سوم (وضعیت طبقه متوسط در جمهوری اسلامی) شاخص های رشد هر دو طبقه را با داده های آماری (افزایش سواد، گسترش آموزش عالی، رشد شهرنشینی، نقش زنان) بررسی می کند. فصل چهارم (طبقه متوسط و نوسان رقابت های سیاسی) تاثیر طبقه متوسط بر رقابت های سیاسی را در چهار دوره تحلیل می کند: دهه اول انقلاب (هژمونی طبقه متوسط سنتی)، دوره سازندگی (بازسازی هر دو طبقه)، دوران اصلاحات (اوج کنش سیاسی طبقه متوسط جدید) و دوران اصول گرایی (اوج کنش سیاسی طبقه متوسط سنتی).

بخش سوم: سرمایه های طبقه متوسط در رقابت های سیاسی

این بخش در چهار فصل به ابزارها و منابعی می پردازد که هر یک از طبقات در رقابت های سیاسی (به ویژه انتخابات ریاست جمهوری) به کار گرفته اند. فصل اول (میدان رقابت سیاسی در جمهوری اسلامی) انتخابات و مشارکت سیاسی را به عنوان میدان اصلی رقابت تحلیل می کند و شیوه های مبارزه اصلاح طلبان (بهره گیری از آرای خاموش، مطبوعات، سینما و هنر، جنبش دانشجویی، زنان) و اصول گرایان (تاکید بر آرای تکلیفی، شبکه سازی ایدئولوژیک-اقتصادی، استفاده از نهادهای انتصابی و ریش سفیدی) را به تفصیل شرح می دهد. فصل دوم (ابزارها، سرمایه ها و منابع طبقه متوسط) سرمایه های طبقه متوسط سنتی (سرمایه اقتصادی: بودجه ها و تنفیذات دولتی، بنیادها، درآمدهای غیردولتی؛ سرمایه اجتماعی: مساجد، هیئت ها، تکایا، اصناف؛ سرمایه فرهنگی: نظام آموزشی، منبر، رسانه های مذهبی؛ سرمایه سیاسی: نهاد ولایت فقیه، شورای نگهبان، مجلس خبرگان) و طبقه متوسط جدید (سرمایه فرهنگی: دانشگاه ها، مطبوعات، سینما، اینترنت؛ سرمایه اجتماعی: سمن ها، انجمن های صنفی، احزاب؛ سرمایه سیاسی: مشارکت انتخاباتی، گفتمان توسعه سیاسی) را دسته بندی می کند. فصل سوم (دولت رانتیر؛ ماهیت و جایگاه طبقه متوسط در ایران) به مفهوم رانت و دولت رانتیر می پردازد و نشان می دهد که چگونه اقتصاد نفتی و رانت های دولتی، ساختار طبقاتی ایران را شکل داده و جایگاه طبقه متوسط جدید را در برابر طبقه متوسط سنتی تضعیف کرده است. فصل چهارم (طبقه متوسط و مشارکت در رقابت های سیاسی) متغیرهای تاثیرگذار بر مشارکت سیاسی (منافع فردی، سرمایه اجتماعی، باورهای مذهبی و سیاسی) را بررسی و میزان مشارکت طبقه متوسط جدید و سنتی را در انتخابات های مختلف مقایسه می کند.

بخش چهارم: گفتمان ها، اختلافات و فضای جنبشی طبقه متوسط

بخش پایانی کتاب در چهار فصل به ابعاد کیفی و گفتمانی رقابت طبقاتی می پردازد. فصل اول (گفتمان های سیاسی طبقه متوسط در جمهوری اسلامی) سه گفتمان اصلی را بازنمایی می کند: گفتمان طبقه متوسط سنتی (ولایت محور، عدالت محور، اقتصاد دولتی-بازاری)، گفتمان طبقه متوسط جدید (توسعه سیاسی، جامعه مدنی، دموکراسی خواهی، حقوق بشر) و گفتمان دموکراسی خواهی با زمینه های پیدایش آن. فصل دوم (جنبشی بودن فضای سیاسی و اجتماعی ایران) مفهوم «جامعه جنبشی» را تبیین می کند و نشان می دهد که چرا رقابت های سیاسی در ایران به جای نهادینگی، غالبا به فضای جنبشی و اعتراضی گرایش پیدا می کند. فصل سوم (اختلافات طبقه متوسط و علل ناکامی طبقه متوسط جدید) به هفت علت اصلی ناکامی طبقه متوسط جدید اشاره می کند: شکاف سنت و تجدد، اختلاف در تلقی از جمهوریت، فقدان درک مشترک از چارچوب دموکراتیک، عدم تفاهم بر سر خودی و غیرخودی، اختلاف در تلقی از ولایت فقیه، رویکرد توده ای یا مدرن در رقابت ها، فقدان تاثیرگذاری موثر در رقابت های سیاسی. فصل چهارم (ترسیم وضعیت موجود جامعه ایران) ظهور طبقه متوسط فرهنگی، وضعیت طبقه صاحب امتیازان، تمایز جامعه توده ای از جامعه مدنی و ضرورت ایجاد پل میان اقشار سنتی و جدید را تحلیل می کند.

جمع بندی و ارزش کتاب

کتاب با نتیجه گیری چندین وجهی به پایان می رسد: اولا طبقه متوسط سنتی و جدید دو نیروی اصلی رقابت های سیاسی در جمهوری اسلامی هستند. ثانیا طبقه متوسط سنتی به دلیل برخورداری از سرمایه سیاسی (نهاد ولایت فقیه، شورای نگهبان، شبکه ایدئولوژیک-اقتصادی) و سرمایه اجتماعی (مساجد، هیئت ها، تکایا) همواره هژمونیک بوده است. ثالثا طبقه متوسط جدید با وجود رشد کمی و افزایش سرمایه فرهنگی (تحصیلات دانشگاهی، رسانه ها، فضای مجازی) به دلیل عدم دسترسی به سرمایه سیاسی و وابستگی اقتصادی به دولت نتوانسته است موقعیت خود را تثبیت کند. رابعا رقابت های سیاسی در ایران نوسانی و جنبشی است و به ندرت نهادینه می شود. خامسا دولت رانتیر (نفتی) ساختار طبقاتی را به نفع طبقه متوسط سنتی بازتولید می کند. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران جامعه شناسی سیاسی، علوم سیاسی و مطالعات توسعه، منبعی جامع و مستند است.