اهمیت تقابلی حملات تهاجمی تنگه باب المندب در نقض تفاهم نامه تهران- واشینگتن

اهمیت تقابلی حملات تهاجمی تنگه باب المندب در نقض تفاهم نامه تهران- واشینگتن

همزمان با تبادل حملات جدید ایالات متحده و ایران بر فراز تنگه هرمز، نگرانی ها برای یکی دیگر از نقاط حساس دریایی، تنگه باب المندب، افزایش می یابد.

این آبراه که بین یمن و جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا واقع شده است، دوباره توسط حوثی ها و مقامات ایرانی تهدید شده است.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران روز چهارشنبه هشدار داد که در پاسخ به بازگرداندن محاصره دریایی تنگه هرمز توسط ایالات متحده، ممکن است «تمام مسیرهای صادراتی دیگری را که به نفع ایالات متحده و متحدانش است» هدف قرار دهد.

سپاه پاسداران در بیانیه ای که توسط خبرگزاری دولتی ایرنا منتشر شد، گفت: «صادرات انرژی منطقه ای یا بین همه مشترک است یا از همه سلب شده است.»

حوثی ها روز دوشنبه عربستان سعودی را به نقض آتش بس چهار ساله متهم کردند و این کشور را به خاطر حمله هوایی به فرودگاه صنعا مقصر دانستند. پس از بمباران، حوثی ها موشک هایی را به سمت عربستان سعودی شلیک کردند و مقامات ارشد حوثی تهدید کردند که تجارت جهانی از طریق باب المندب را مختل خواهند کرد.

به گزارش پرس تی وی ایران، یک مقام ارشد حوثی هشدار داد: «اگر وضعیت فعلی وخیم تر شود، تنگه باب المندب و تنگه هرمز در یک اتحاد عملیاتی بسته خواهند شد. قیمت نفت در آن صورت به طرز وحشتناکی به ۲۰۰ دلار در هر بشکه خواهد رسید.»

کارشناسان به خبرگزاری های مختلف گفته اند که کاملا دقیق نیست که شورشیان حوثی را به عنوان یک نیروی نیابتی مستقیم ایران در نظر بگیریم، زیرا «آنها منافع محلی تعریف شده خود را دارند.»

با این حال، هشدار در مورد باب المندب، نگرانی هایی را مبنی بر اینکه ایران می تواند با استفاده از متحدان حوثی یمن برای اعمال فشار، به دنبال مختل کردن دروازه دریای سرخ باشد، افزایش داده است.

در مواقع تشدید تنش ها، حوثی ها از باب المندب به عنوان یک ابزار چانه زنی ژئوپلیتیکی استفاده کرده اند و عبور و مرور تجارت را به روشی مشابه با نحوه انحصار تنگه هرمز توسط تهران از آغاز جنگ ایران، مختل کرده اند.

با رسیدن دوباره تنش ها بر سر ناوبری دریایی در خاورمیانه به نقطه بحرانی، در اینجا آنچه باید بدانید آمده است.

_{تنگه باب المندب چیست؟}

تنگه باب المندب دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب متصل می کند و در باریک ترین نقطه حدود ۲۹ کیلومتر عرض دارد.

این تنگه به ​​عنوان یک مسیر ترانزیت کلیدی برای محموله های نفتی که از خلیج فارس از طریق کانال سوئز به اروپا و فراتر از آن به بازارهای مختلف کشتیرانی در سراسر جهان منتقل می شوند، عمل می کند.

کارشناسان اقتصادی می گویند که این آبراه برای اقتصاد جهانی حیاتی است.

نوام ریدان، عضو ارشد موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، می گوید: «اهمیت باب المندب به ویژه در بحبوحه اتفاقات تنگه هرمز افزایش یافته است. عربستان سعودی موفق شد برخی از حجم هایی را که قبلا از تنگه هرمز عبور می کردند و عمدتا به آسیا و سایر بازارها می رفتند، تغییر مسیر دهد. آنها شروع به استفاده از خط لوله ای کردند که به دریای سرخ می رود و از طریق باب المندب از دریای سرخ صادر می کند.»

در نوامبر ۲۰۲۳، در مراحل اولیه جنگ اسرائیل و حماس، شبه نظامیان حوثی یمن شروع به هدف قرار دادن کشتی های تجاری در دریای سرخ کردند و جریان آب از طریق باب المندب را مختل کردند. حوثی ها این کارزار خود را به عنوان اقدامی در همبستگی با آرمان فلسطین مطرح کردند.

طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده (EIA)، صادرات نفت خام و مایعات نفتی که از طریق تنگه باب المندب عبور می کنند از ۵.۷ میلیون در سال ۲۰۲۰ به ۹.۳ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. این رقم در سال ۲۰۲۴ پس از حملات حوثی ها به تنگه به ​​۴.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و برای سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ در ۴.۲ میلیون بشکه ثابت ماند.

پس از آتش بس بین اسرائیل و حماس در اکتبر ۲۰۲۵، گزارش شد که حوثی ها حملات خود به کشتی های تجاری در دریای سرخ را متوقف خواهند کرد.

با این حال، در ماه مارس، حوثی ها وارد جنگ ایران شدند و در ماه ژوئن، این گروه تهدید کرد که هدف قرار دادن کشتی های مرتبط با اسرائیل در دریای سرخ را از سر خواهد گرفت.

رایدان می گوید با وجود افزایش تنش ها، امسال ترانزیت از طریق دریای سرخ افزایش یافته است و شرکت های باربری با توجه به اینکه تنگه هرمز مورد انتقاد قرار گرفته است، مسیرهای جایگزین را دنبال می کنند.

رایدان می گوید: «ما تانکرهای زیادی داشته ایم که به جای ورود به خلیج فارس، به ینبع می روند. آنها در ینبع، دریای سرخ، بارگیری می کنند و سپس از طریق باب المندب به پایین برمی گردند و سپس به آسیا، از جمله بازارهایی مانند کره جنوبی و چین می روند.»

طبق گزارش EIA، نفت خام و میعانات گازی که از باب المندب عبور می کنند، از ۳.۷ میلیون بشکه در روز در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ به ۵.۴ میلیون بشکه در روز در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است.

داده های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) همچنین نشان می دهد که جریان گاز طبیعی مایع (LNG) از طریق این گذرگاه، که در سه ماهه دوم سال ۲۰۲۵ متوقف شده بود، به طور قابل توجهی افزایش یافته و در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶ به ۲.۹ میلیارد فوت مکعب در روز بازگشته است.

_{ایران چگونه تهدید به بستن تنگه باب المندب کرده است - و این چگونه می تواند بر تجارت جهانی تاثیر بگذارد؟}

در طول جنگ ایران، مقامات ایرانی تهدید کرده اند که از باب المندب به عنوان راه دیگری برای اعمال فشار بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی استفاده خواهند کرد.

محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، به دلیل شرایط دشوار ناوبری، علاقه ایران به باب المندب، که در عربی به معنای "دروازه اشک ها" است، را نشان داده است.

او در تاریخ ۳ آوریل پرسید: "چه سهمی از محموله های جهانی نفت، گاز طبیعی مایع، گندم، برنج و کود از تنگه باب المندب عبور می کند؟ کدام کشورها و شرکت ها بیشترین حجم ترانزیت از طریق این تنگه را به خود اختصاص می دهند؟"

یوجین گولز، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه نوتردام، در ماه آوریل به تایم گفت که توانایی مستقیم ایران برای اقدام در منطقه محدود است.

گولز گفت: «دلیل اینکه ایران می تواند تهدید به ایجاد اختلال در تردد کشتی ها در تنگه هرمز کند این است که ایران نیروهای نظامی خود را مستقیما در سواحل تنگه مستقر کرده است. ایران هیچ نیروی نظامی در نزدیکی باب المندب ندارد.» او افزود که ایران در عوض باید نفوذ خود را از طریق نیروهای نیابتی منطقه ای اعمال کند.

ریدان می گوید که اختلال در یک گلوگاه حیاتی دیگر مانند باب المندب به هر نحوی، بدون شک «فشار بیشتری به بازارهای جهانی انرژی وارد می کند.»

او با اشاره به تجارت حیاتی که از این آبراه عبور می کند، می گوید: «سوخت، نفت، بنزین و سایر محصولات از باب المندب عبور می کنند. بنابراین، به طور کلی تانکرهای نفتی مایعات حمل می کنند، ما [همچنین] کشتی های فله بر داریم. این کشتی ها می توانند مثلا غلات حمل کنند، می توانند فولاد حمل کنند. ما کشتی های کانتینری داریم. کشتی های کانتینری آنهایی هستند که می توانند کالاهایی مانند لباس، اسباب بازی و سایر کالاها را حمل کنند. و البته، کشتی های حمل گاز را هم داریم، و به طور خاص در اینجا، من به گاز طبیعی مایع (LNG) و گاز مایع نفتی اشاره می کنم که برای پخت و پز و گرمایش استفاده می شود.»

اگر نیروهای ایرانی یا حوثی ها تهدیدات خود علیه باب المندب را عملی کنند، کشتی ها مجبور خواهند شد از دماغه امید نیک، یک مسیر کشتیرانی به سمت جنوبی ترین نقطه قاره آفریقا، عبور کنند که می تواند یک مسیر انحرافی زمان بر و پرهزینه باشد.

رایدن می گوید: «اگر کشتی ای بخواهد به دریای سرخ بیاید و باب المندب بسته باشد، و اگر بخواهد به اروپا برود، تنها راه برای انجام این کار، دور زدن دماغه امید نیک است. راه دیگری وجود ندارد.»

آیا ایران قبلا تنگه باب المندب را مسدود کرده است؟

ایران مستقیما تنگه باب المندب را مسدود نکرده است، تنگه ای که از سال ۲۰۲۳ تا حد زیادی تحت نفوذ نیروهای حوثی قرار گرفته است.

ایران در آوریل ۲۰۱۵ با فعالیت محدود دریایی، علاقه خود را به این منطقه نشان داد، زمانی که مقامات نیروی دریایی ایران اعلام کردند دو ناوشکن به ورودی باب المندب رسیده اند و ماموریت آنها را حفاظت از کشتیرانی تجاری توصیف کردند.

تحلیل موسسه بین المللی مطالعات استراتژیک (IISS) رابطه ایران و حوثی ها را به عنوان یک همکاری و نه یک ساختار فرماندهی مستقیم توصیف کرده است.

موسسه بین المللی مطالعات استراتژیک دریافت که علیرغم حضور مشاوران سیاسی و نظامی ایران در صنعا، رابطه بین ایران و حوثی ها همچنان به گونه ای است که هر دو طرف استقلال خود را اعلام می کنند، در حالی که اغلب در مورد اهداف خارجی و نظامی با یکدیگر همسو هستند.

_{اختلال در تنگه هرمز چه تاثیری بر تجارت جهانی داشته است؟}

اختلال در تنگه هرمز، زنجیره های تامین جهانی را دچار اختلال کرده و بازارهای انرژی را در سراسر جهان محدود کرده است.

قیمت نفت در پایان ماه آوریل افزایش یافت و نفت خام برنت به ۱۲۶ دلار در هر بشکه رسید - بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲، زمانی که روسیه به اوکراین حمله کرد.

این افزایش، قیمت بنزین را در ایالات متحده و سراسر جهان افزایش داد.

در ماه مه، یک قانونگذار بریتانیایی هشدار داد که اگر تنگه هرمز فورا بازگشایی نشود، جهان در آستانه «بحران جهانی غذا» قرار دارد.

پس از امضای تفاهم نامه در ۱۷ ژوئن، کشتیرانی از طریق تنگه هرمز به تدریج از سر گرفته شد و فشار بر بازارهای انرژی کاهش یافت و قیمت نفت و گاز به طور پیوسته کاهش یافت.

با این حال، تجدید خصومت ها - و هدف قرار دادن چندین کشتی تجاری توسط ایران - باعث افزایش دوباره قیمت ها شده است.

طبق گزارش AAA، میانگین قیمت ملی بنزین ایالات متحده در روز پنجشنبه به ۳.۹۴ دلار در هر گالن رسید. پیش از شروع جنگ ایران، میانگین ملی یک گالن بنزین معمولی در ۲۶ فوریه ۲.۹۸ دلار بود.

نفت خام برنت، معیار بین المللی، روز چهارشنبه به ۸۶.۵۱ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین سطح آن در چهار هفته گذشته است.

کپلر، منبع اطلاعات تجارت جهانی در مصاحبه ای با خبرگزاری های خارجی گفت: روز چهارشنبه، ۱۳ کشتی از تنگه عبور کردند. این رقم بسیار کمتر از ۱۳۸ کشتی است که معمولا قبل از جنگ هر روز از این آبراه عبور می کردند.

سپاس از امعان نظر مطالعه خوانندگان محترم

جناب دکتر پرفسور پرهام نامی فرد طهرانی

کارشناس مسائل روز خاورمیانه و روابط بین الملل