عفاف و حجاب؛ از صیانت کرامت زن تا استواری هویت اجتماعی

به مناسبت ۲۱ تیرماه، روز ملی عفاف و حجاب در سال های اخیر، موضوع «عفاف و حجاب» بیش از آنکه به عنوان یک مقوله اصیل فرهنگی، اخلاقی و هویتی در بستری آرام و نخبگانی بررسی شود، دستخوش امواج رسانه ای و چالش های اجتماعی گردیده است. برخی با دیدن پاره ای از تغییرات ظاهری در سطح جامعه، با رویکردی ناامیدانه از «حل نشدنی بودن مسئله حجاب» سخن می گویند و تصویری بحران زده و شبیه به جوامع غربی را بازنمایی می کنند. اما نگاه عمیق و واکاوی دقیق رویدادها نشان می دهد که این حوزه، نیازمند یک بازخوانی منطقی و دور از هیجانات مقطعی است. برای ورق زدن این صفحه به نفع کرامت انسانی، باید از پوسته ظواهر عبور کرد و به هسته سخت حیا و وقار دست یافت. یکی از محورهای مهمی که در ویدیوی مورد اشاره نیز برجسته می شود، همین ضرورت عبور از فضای احساسی و ورود به میدان تحلیل است. در آن محتوا، حجاب نه صرفا به عنوان یک مسئله ظاهری، بلکه به مثابه موضوعی ریشه دار در منظومه فکری، فرهنگی و اجتماعی جامعه اسلامی طرح می شود؛ موضوعی که نباید در غوغای رسانه ای و هیجان های زودگذر، ساده سازی شود. این نگاه با بیانات رهبر شهید معظم انقلاب نیز همخوان است؛ ایشان بارها تاکید کرده اند که مسئله حجاب را باید با منطق، تبیین و کار فرهنگی دنبال کرد، نه صرفا با واکنش های سطحی و شتاب زده. در همین چارچوب، عفاف و حجاب فقط یک حکم فردی نیست، بلکه با سلامت روانی جامعه، استحکام خانواده و هویت تمدنی ملت پیوند دارد. در منطق اسلام، حجاب پیش از آنکه یک دستورالعمل صرفا ظاهری باشد، ریشه در کرامت انسان دارد. قرآن کریم در سوره نور می فرماید:"و قل للمومنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها..." یعنی: "و به زنان مومن بگو چشم های خود را فروگیرند و پاکدامنی خویش را حفظ کنند و زینت های خود را آشکار نسازند مگر آنچه طبعا پیداست." این آیه به روشنی نشان می دهد که حجاب از جنس «صیانت» است، نه از جنس حذف؛ از جنس «حرمت بخشی» است، نه از جنس محدودسازی کور. در واقع، حجاب ادامه طبیعی عفت در نگاه، عفت در رفتار و عفت در حضور اجتماعی است. به همین دلیل، عفاف و حجاب دو مفهوم جدا از هم نیستند، بلکه دو جلوه از یک حقیقت اند: حیا در درون و وقار در برون. از همین روست که در روایات اسلامی، «حیا» جایگاهی بلند دارد. پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: " الحیاء شعبه من الایمان" یعنی: "حیا شاخه ای از ایمان است." و در حدیثی دیگر آمده است: "اذا لم تستح فاصنع ما شئت" یعنی: "اگر حیا نداشتی، هرچه می خواهی انجام بده". این سخن، هشدار نسبت به فروریختن مرزهای درونی انسان است. حیا، آن نگهبان خاموشی است که پیش از قانون، پیش از نظارت اجتماعی و پیش از داوری دیگران، انسان را در برابر سقوط اخلاقی حفظ می کند. اگر این سرمایه درونی ضعیف شود، جامعه نیز آرام آرام در معرض بی پروایی، عادی سازی ناهنجاری و فرسایش اخلاقی قرار می گیرد. یکی از آسیب های جدی در مواجهه با مقوله حجاب، برخورد احساسی و واکنشی است. تجربه نشان داده است که هرگاه جامعه در این حوزه به سمت قطبی شدن و رفتارهای هیجانی حرکت کرده، حقیقت موضوع پنهان مانده است. حجاب پیش از آنکه یک پوشش فیزیکی باشد، انتخابی مبتنی بر جهان بینی و معرفت است. تبیین عقلانی حجاب یعنی نشان دادن این حقیقت که پوشش، حریمی برای صیانت از ارزش انسانی زن است تا هویت او تحت الشعاع جذابیت های بصری گذرا قرار نگیرد. در همین زمینه، قائدشهید امت اسلامی (حضرت امام خامنه ای (ره))در بیانات مختلف خود، با این مضمون هشدار داده اند که نباید مسئله زن و حجاب را از دریچه نگاه تحقیرآمیز و ابزاری تمدن غرب فهمید. از منظر ایشان، زن در فرهنگ اسلامی موجودی دارای شان، هویت و توان اثرگذاری است و حجاب یکی از عناصر حفظ این شان است. این همان نقطه ای است که مقاله حاضر نیز بر آن تکیه دارد : زن در منطق دینی، موضوع مصرف و نمایش نیست؛ محور عزت، خانواده و آرامش اجتماعی است. تحولات اجتماعی اخیر نیز نشان داد که مخالفت های سازمان یافته با پوشش اسلامی، فراتر از یک انتخاب شخصی یا مطالبه اجتماعی درون زا، در بسیاری از موارد در بستر یک مهندسی فرهنگی بیرونی بازتاب داده شد.

رهبر شهید عزیزمان در مورد حجاب در سه مقطع اشاره داشتند: پیش از التهاب های اجتماعی، تاکید بر منطق و تحلیل؛ در بحبوحه آشوب ها، برجسته سازی نقش تحریک و دخالت بیرونی؛ و پس از آن، تاکید بر امید، عبور از بحران و حرکت رو به جلو. این چینش معنایی، یک پیام روشن دارد : مسئله حجاب را نباید صرفا در سطح ظواهر خیابانی دید، بلکه باید آن را در پیوند با نبرد روایت ها، هویت ها و اراده های فرهنگی فهم کرد .رسانه های غربی با به کار بستن شیوه های نوین اقناع و تحریک عواطف، تلاش کرده اند تا حجاب را نمادی از محدودیت و عقب ماندگی معرفی کنند؛ حال آنکه در پس این تصویرسازی، نوعی «منطق استعماری» نهفته است که زن را از مقام انسانی اش به سطح ابزاری برای بازار، تبلیغ، مصرف و جلب توجه فرو می کاهد. اگر نسل جوان ما از انگیزه های پنهان و اهداف واقعی این جریان سازی ها آگاه شود، بهتر می تواند میان آزادی حقیقی و ولنگاری فرهنگی تمایز قائل شود. این همان نکته قابل تاملی است که رهبر شهیدمان بر آن تاکید داشتند. بسیاری از داوری ها هنگامی تغییر می کند که لایه های پنهان ماجرا آشکار شود. در روزگاری که به لطف فضای مجازی و رسانه های نوین، «جلب توجه» و دیده شدن به آسان ترین کار ممکن تبدیل شده است، انتخاب «وقار، حیا و پوشش» نه یک رفتار سنتی منفعلانه، بلکه یک انتخاب هوشمندانه، شجاعانه و هویتمندانه است. بانوانی که در این اتمسفر خودنمایی، متانت و حیا را برمی گزینند، در حقیقت به کرامت و استقلال هویتی خویش رای می دهند. آنان به زبان بی زبانی اعلام می کنند که ارزش زن در جلوه فروشی نیست، بلکه در شخصیت، اندیشه، ایمان و وقار اوست. در روایات ما، این معنا با ظرافت فراوان مورد توجه قرار گرفته است. از امیرالمومنین علی(ع) نقل شده است: " ثمره الحیاء العفه" یعنی: "ثمره حیا، عفت است." این تعبیر، رابطه دقیق میان بعد درونی و بیرونی شخصیت انسان را روشن می سازد. حیا اگر در جان انسان بنشیند، عفت در رفتار، گفتار، نگاه، انتخاب و سبک زندگی او آشکار می شود. از این رو، عفاف فقط به نوع پوشش محدود نیست؛ عفاف، یک منش است. اما حجاب، یکی از روشن ترین و اجتماعی ترین نمودهای همین منش است. نگاه ناامیدانه ای که تلاش می کند جامعه ایران را شکست خورده یا عبورکرده از ارزش های دینی نشان دهد، با واقعیت های تاریخی و اجتماعی این مرز و بوم همخوانی ندارد. جامعه ایران در طول تاریخ خود از فراز و نشیب های هویتی بزرگی عبور کرده است. وضعیت امروز جامعه، نه ایستگاه پایانی، بلکه گردنه ای است که برای رسیدن به قله های پیشرفت و ثبات فرهنگی باید از آن عبور کرد. در بیانات رهبر شهید نیز از تعبیر «نزدیک قله بودن» و «حرکت در مسیر درست» استفاده می شود؛ تعبیری که معنایش انکار مشکل نیست، بلکه تاکید بر این حقیقت است که بحران ها همیشگی نیستند و ملت ها می توانند با بصیرت و استقامت از آنها عبور کنند . از همین منظر، روز ملی عفاف و حجاب نباید فقط به یک یادبود تقویمی تقلیل یابد. ۲۱ تیرماه فرصتی است برای بازاندیشی در روش ها، بازسازی زبان گفت وگو و تقویت ابزارهای اقناع فرهنگی. اگر قرار است عفاف و حجاب در جامعه تعمیق یابد، این مسیر بیش از هر چیز به تبیین، آموزش، الگوسازی، محبت فرهنگی، تقویت خانواده و گفت وگوی صادقانه با نسل جوان نیاز دارد. جامعه ای که می خواهد ارزش های اخلاقی اش ماندگار بماند، باید آنها را از سطح شعار به سطح فهم و باور برساند. بی تردید، پاسداشت عفاف و حجاب، پاسداشت زن است؛ نه زن محصور و کم رنگ، بلکه زن صاحب هویت، مومن، فرهیخته، نجیب و اثرگذار. زن باحجاب در منطق اسلام، از متن جامعه حذف نمی شود؛ بلکه با حفظ حریم و وقار، حضوری سالم، عزتمند و سازنده پیدا می کند. این همان حقیقتی است که رهبر شهید معظم انقلاب نیز بر آن تاکید داشته اند: حجاب به معنای خانه نشینی زن نیست، بلکه به معنای حضور شرافتمندانه و امن او در جامعه است. در نهایت باید گفت عفاف و حجاب، دیوار نیستند؛ پناه اند. پناهی برای زن، خانواده و جامعه. هر جامعه ای که این پناه را حفظ کند، در حقیقت از سرمایه های معنوی و انسانی خود پاسداری کرده است. امروز نیز در میان گرد و غبار روایت های مسموم و جنگ نرم فرهنگی، هنوز می توان با تکیه بر عقلانیت، حیا، ایمان و امید، از این ارزش بزرگ پاسداری کرد. بانوان عفیف و باوقار این سرزمین، در روزگاری که جلب توجه آسان شده است، راه دشوار اما عزیز وقار را برگزیده اند؛ و این انتخاب، شایسته تکریم و ستایش است. ۲۱ تیرماه، روز ملی عفاف و حجاب، گرامی باد؛ روزی برای تجلیل از نجابت، برای بازخوانی کرامت زن، و برای تجدید عهد با فرهنگی که زن را نه ابزار نمایش، بلکه مظهر عزت، حیا و آرامش می داند.

رقیه پورغفار 21/4/1405

انتشار در کانالها و فضاهای مجازی

کانال مرکز راهبری بانوان استانی