مروری بر بیماری هموراژیک اپیزوتیک (EHD) در گوزن ها: تهدیدی خاموش برای جمعیت های وحشی و مزارع پرورش گوزن

مروری بر بیماری هموراژیک اپیزوتیک (EHD) در گوزن ها: تهدیدی خاموش برای جمعیت های وحشی و مزارع پرورش گوزن 

چکیده: بیماری هموراژیک اپیزوتیک، که معمولا با نام اختصاری EHD شناخته می شود، یکی از مهم ترین بیماری های ویروسی گوزن ها به ویژه گوزن دم سفید (Odocoileus virginianus) است. این بیماری هرساله در فصل تابستان و پاییز، زمانی که جمعیت پشه های ناقل به اوج خود می رسد، باعث تلفات گسترده در جمعیت های وحشی و پرورشی گوزن می شود. در این یادداشت، ضمن معرفی عامل بیماری زا، نحوه انتقال، علائم بالینی و راهکارهای مدیریتی، به اهمیت این بیماری در دامپزشکی حیات وحش و صنعت پرورش گوزن پرداخته شده است.

کلیدواژه ها: بیماری هموراژیک اپیزوتیک، EHD، گوزن دم سفید، اوربی ویروس، Culicoides

 مقدمه: اگر تا به حال درباره تلفات ناگهانی و دسته جمعی گوزن ها در نزدیکی رودخانه ها و برکه ها در اواخر تابستان شنیده باشید، به احتمال زیاد با یکی از ناشناخته ترین بیماری های حیات وحش آمریکای شمالی روبه رو بوده اید: بیماری هموراژیک اپیزوتیک. این بیماری برای اولین بار در سال ۱۹۵۵ در جریان یک شیوع گسترده در گوزن های دم سفید آمریکای شمالی شناسایی و توصیف شد و از آن زمان تاکنون، به یکی از موضوعات پژوهشی پررنگ در حوزه بهداشت حیات وحش تبدیل شده است.

عامل این بیماری، ویروسی به نام ویروس EHD (به اختصار EHDV) است که متعلق به جنس اوربی ویروس (Orbivirus) از خانواده رئوویریده است. این ویروس در مناطق حاره ای و معتدل سراسر جهان، از جمله آمریکای شمالی و جنوبی، استرالیا، آفریقا و آسیا گزارش شده و پراکندگی آن تا حد زیادی با حضور پشه های گزنده جنس Culicoides، که ناقل اصلی این ویروس هستند، همخوانی دارد.

 نحوه انتقال بیماری

نکته جالب و در عین حال مهم درباره EHD این است که این بیماری به صورت مستقیم از گوزنی به گوزن دیگر منتقل نمی شود؛ بلکه انتقال آن کاملا وابسته به نیش پشه های ریز گزنده از جنس Culicoides است. این پشه ها که گاهی با نام های محلی «نامرئی ها» یا «پونکی» شناخته می شوند، ویروس را از یک نشخوارکننده آلوده گرفته و در گزش بعدی به گوزن سالم منتقل می کنند. به همین دلیل، شیوع بیماری معمولا در اواخر تابستان و ابتدای پاییز، هم زمان با اوج فعالیت این حشرات، رخ می دهد و با فرارسیدن سرمای پاییزی و کاهش جمعیت پشه ها، شیوع بیماری نیز فروکش می کند.

 علائم بالینی

شدت علائم در EHD طیف وسیعی دارد؛ از عفونت های خفیف و بدون علامت تا موارد حاد و کشنده. در موارد شدید، حیوان مبتلا معمولا با تب بالا، بی حالی و ورم در نواحی کم مو مانند سر و گردن، ضایعات و زخم در لثه و مخاط دهان، و در نهایت خونریزی گسترده در قلب، ریه، عروق بزرگ و سایر بافت ها مواجه می شود. بسیاری از گوزن های مبتلا به دلیل تب شدید به سمت منابع آبی کشیده می شوند که همین رفتار، یافتن لاشه گوزن ها در کنار رودخانه ها و برکه ها را به یکی از نشانه های میدانی شایع این بیماری تبدیل کرده است.

بر اساس گزارش های موجود، این بیماری می تواند در گوزن های دم سفید که علائم بالینی از خود نشان می دهند، میزان مرگ ومیر بسیار بالایی داشته باشد و در برخی شیوع ها به بیش از ۹۰ درصد نیز برسد. برای مثال، در جریان یک شیوع بزرگ در سال ۲۰۱۲ در ایالات متحده، میانگین مرگ ومیر درون گله ای در گله های پرورشی گوزن دم سفید حدود ۴۲ درصد ثبت شد، در حالی که این رقم در گاو و بیسون بسیار پایین تر بود؛ موضوعی که نشان می دهد گوزن دم سفید به طور خاص نسبت به سایر نشخوارکنندگان آسیب پذیرتر است.

دام های میزبان و اهمیت اقتصادی

اگرچه گوزن دم سفید بیشترین آسیب را از این بیماری متحمل می شود، دام های دیگری مانند گاو، بوفالو، گوزن قاطری و حتی برخی گونه های وحشی دیگر نیز می توانند آلوده شوند، هرچند معمولا با شدت کمتر. در دهه های اخیر، گزارش های بالینی EHD در گاو نیز افزایش یافته که این موضوع، بار اقتصادی این بیماری را از حیات وحش صرف، به صنعت دامپروری نیز گسترش داده است. به عنوان نمونه، برآورد شده که بین سال های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۴، این ویروس بیش از ۷/۱ درصد از کل جمعیت گوزن های پرورشی در ایالات متحده را از بین برده است.

 تشخیص و پیشگیری

تشخیص قطعی بیماری معمولا از طریق آزمایش های مولکولی مانند RT-PCR و جداسازی ویروس از بافت های آلوده صورت می گیرد. در حال حاضر هیچ واکسن تجاری مجازی برای پیشگیری از EHD در آمریکای شمالی در دسترس نیست، هرچند تحقیقات روی واکسن های نوترکیب (مانند واکسن های زیرواحدی مبتنی بر پروتئین VP2) در حال پیشرفت است. مهم ترین راهکار پیشگیرانه در حال حاضر، کنترل جمعیت پشه های ناقل و پایش مستمر جمعیت های گوزن در مناطق مستعد شیوع است.

نکته اطمینان بخش برای عموم مردم این است که این بیماری خطری برای انسان ندارد؛ EHD از طریق تماس با گوزن یا نیش پشه های آلوده به انسان منتقل نمی شود و صرفا یک بیماری اختصاصی نشخوارکنندگان است.

 جمع بندی

بیماری هموراژیک اپیزوتیک، با وجود ناشناخته بودن نسبی آن برای عموم، یکی از تاثیرگذارترین عوامل کنترل کننده جمعیت طبیعی گوزن ها و یکی از چالش های جدی صنعت پرورش گوزن در بسیاری از نقاط جهان است. با توجه به گسترش جغرافیایی رو به افزایش این ویروس و افزایش گزارش های ابتلا در دام های اهلی، لزوم پژوهش بیشتر درباره واکسن های موثر و راهکارهای کنترل ناقلین بیش از پیش احساس می شود.

منابع

1. Perspectives on the Changing Landscape of Epizootic Hemorrhagic Disease Virus Control. PMC8618044. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8618044/
2. Review of the 2012 Epizootic Hemorrhagic Disease Outbreak in Domestic Ruminants in the United States. PMC4526531. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4526531/
3. Epizootic hemorrhagic disease. Wikipedia. Available at: https://en.wikipedia.org/wiki/Epizootic_hemorrhagic_disease
4. Characterization of Epizootic Hemorrhagic Disease Virus Serotype 8 in Naturally Infected Barbary Deer and Culicoides in Tunisia. PMC10383031. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10383031/
5. Fish and Wildlife: Epizootic Hemorrhagic Disease (EHD). Indiana Department of Natural Resources. Available at: https://www.in.gov/dnr/fish-and-wildlife/wildlife-resources/wildlife-diseases-in-indiana/epizootic-hemorrhagic-disease-ehd/
6. Evaluation of A Baculovirus-Expressed VP2 Subunit Vaccine for the Protection of White-Tailed Deer from Epizootic Hemorrhagic Disease. PMC7157196. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7157196/
7. Characterization of a Novel Reassortant Epizootic Hemorrhagic Disease Virus Serotype 6 Strain Isolated from Diseased White-Tailed Deer on a Florida Farm. PMC9146129. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9146129/
8. Epizootic Hemorrhagic Disease (EHD). New York State Department of Environmental Conservation. Available at: https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/wildlife-health/animal-diseases/epizootic-hemorrhagic-disease
9. Epizootic Haemorrhagic Disease Virus Serotype 8 in Tunisia, 2021. PMC9866946. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9866946/