برگی از بوستان سعدی و صندلی قاجاری (بازنمود جلوس درباری در عکس های قاجاری)

برگی از بوستان سعدی و صندلی قاجاری (بازنمود جلوس درباری در عکس­های قاجاری)

بازنشر: این مقاله پیشتر در ماهنامه «عکس»، شماره 325 (آبان و آذر 1393) منتشر شده است.

مقاله ای از نسرین معصومی بدخش مدرس گروه هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

با نگاهی به تاریخ درمی یابیم که قالب­های هنری همواره در خدمت حاکمان بوده و هم مسیر با مزاج آنان، در کارگاه های حکومتی رشد و پرورش یافته است. بسته به سلیقه پادشاه، هنری به بالندگی رو می نهاد و هنری محکوم به انزوا می شد و با تغییر حکام، هنر مورد توجه زمانه نیز به تبع آن، تغییر می­یافت. ازطرفی، پادشاهان علاقه وصف ناپذیری به جاودانگی و ماندگاری در تاریخ داشتند و با هر وسیله ای که در اختیارشان بود، چه حجاری و چه نقاشی، به ثبت شوکت و جلال سلطنت خود بر صفحه های تاریخ می پرداختند.

توجه پادشاهان به هنر، سبب تولید نوع درباری آن گشت، به این معنا که دربار هنرمندان برجسته­ای را به خدمت می­گرفت و موضوعات خاصی را سفارش می­داد. هنرمندان درباری جهت اجرای سفارش ملزم به رعایت قواعد و اصولی خاص بودند از جمله بازنمود شان و هیبت پادشاه. بدین منظور با توجه به محدودیت­های هنری راهکارهایی درنظر گرفته می­شد که به سبب تکرار به قوانینی در قالب هنری خاصی بدل می­گشت. برای مثال در هنر نقش­برجسته­کاری با بزرگتر حک کردن تصویر پادشاه، برتری وی نسبت به دیگر پیکرها، تفهیم می­شد (معصومی، 1392: 10). هنر درباری به سبب رشد در محیط درباری، متاثر از ترتیبات و تشریفات بوده که با تحلیل موقعیت جلوس پیکره­ها در نگاره­ی زیر تا حدودی گوشه­ای از این تاثرات آشکار می­شود.

نقاشی ایرانی تا قرن­ها در خدمت هنر کتاب آرایی بوده است. تصویر روبرو نمونه­ای از این دست آثار است که بر اساس متن خاصی تصویر گردیده. نگاره­ مربوط به قصیده­ای از باب چهارم بوستان سعدی با موضوعیت تواضع است. در نگاه کلی تصویر از مجلسی با حضور مقامی برتر حکایت دارد و تک بتی از قصیده مذکور در بالا گوشه­ی سمت راست آمده است. جریان قصیده از این قرار است که روزی پادشاهی با اخلاق بطور ناشناس به میان مردم می­رود و گفتگوی بدی را از دو فقیر راجعبه خود می­شنود، بعد از برگشت به قصر آن دو فقیر و بزرگان را فرا می­خواند و به خوبی از آنان پذیرایی می­کند و ...

هنرمند نگارگر با آگاهی از متن قصیده به اجرای تصویر پرداخته است. وی در طرح این صحنه با چهار درجه و مقام روبروست و باید برتری مقام­ها بر دیگری را به بیننده القاء کند. همانطور که ذکر شد، ترتیبات درباری بر هنر درباری تاثیرات بسزایی داشته و در طرح این داستان نیز هنرمند به بازنمایی ترتیبات و تشریفات مربوط به جلوس درباری پرداخته است. در تشریفات درباری، نشستن در برابر بزرگان دارای آداب و قوانین خاصی بوده که عدم رعایت آن گاهی به از دست دادن جان افراد می­انجامید. در روزنامه خاطرات بصیرالملک شیبانی درخصوص آداب و رسوم شرفیابی مقام مهمی چون امین السلطان، چنین می خوانیم: «دبیرالملک روی زمین نشست. چند کاغذ بود مهر کند. پسر وزیر ایستاده بود. بعد از مدتی به او گفت: بنشین. نشست. بعد از ساعتی به من فرمود: بنشین. رفتم روی زمین بنشینم، گفت: فلانی را بلند کنید. روی نیم تخت بنشین، نشستم» (افشار، 1374: 450). از این گفته چنین استنباط می شود که تنها با اجازه شخصیت برتر افراد می­توانستند در حضور ایشان بنشینند و از طرفی نشستن در کنار شخص برتر از افتخارات اجتماعی به شمار می­رفته است. هنرمند نگارگر برای انتقال مقام برتر پادشاه نسبت به سایرین وی را در مرکز تصویر، جلوس بر تشکچه­ای بر روی فرشی کشیده است. هنرمند نگارگر مورد مهر قرار گرفتن دو فقیر از جانب پادشاه را با تصویر کردنشان در حالت نشسته مقابل بزرگان، قابل درک ساخته و از طرفی برتری بزرگان حکومتی را نسبت به دو فقیر با نشستن بر روی قالیچه­ای تفهیم کرده است. دیگر افراد دربار را همانند ترتیبات جاری در دربار در حالت ایستاده نقش کرده است. در نگاهی به عکس­های درباری دوره­ی قاجار حضور پررنگ صندلی در ترکیب­بندی فضا نظر بیننده را به­خود جلب می­کند. در این عکس­ها بکاربردن صندلی به شکل­های گوناگون، خواه جلوس بر آن، یا به عنوان تکیه­گاهی برای افراد و یا صرفا جهت پر کردن فضا، خودنمایی می­کند. در اولین برداشت استفاده­ی مکرر صندلی در عکس­های درباری دوره­ی قاجار مخصوصا دوره­ی ناصری را می­توان برخواسته از حس تجددطلبی این دوره (معصومی، 1392: 65) و یا به به تقلید از عکس­های اروپائیان دانست. ولی از آنجایی که عکاسی در ابتدای حضور در ایران به علت هزینه­ی بالا در میان درباریان و اشراف رشد کرده، بی­شک تحت تاثیر محیط پیرامون دربار بوده است. برطبق تشریفات درباری، پادشاه­هان و یا افراد برتر حاضر در جمع در موقعیت و جایی بالاتر از سایرین می­نشستند، با دقت بر نگاره­های ایرانی می­توان اینگونه استنباط کرد که استفاده از صندلی برای نشستن در عکس­های دوره­ی قاجار تداومی از تصویر تخت شاهی، تشکجه و یا قالیچه در سنت نگارگری ایرانی است (با گذشت زمان وسیله­ی جلوس علی­رغم کاربری یکسان تغییر شکل پیدا کرده است). جلوس بر صندلی در عکس­های درباری برتری فرد را بر سایرین نمایان می­سازد، برای مثال در تصویر شماره 2، سه نفر از خاندان قاجار به همراه خدمتکارانشان مشاهده می­شود. همانطور که گفته شد، افرادی که بر روی صندلی نشسته­اند نسبت به افراد ایستاده (خادمان) از موقعیت اجتماعی بالاتری برخوردارند. از طرفی قرارگیری فرد نشسته در مرکز همانند محل قرارگیری شاه در تصویر شماره یک، خبر از برتری وی نسبت به دیگر افراد نشسته می­دهد.

بطورکلی می­توان گفت عکس­ها بازگو کننده­ی حقایق هستند. عکس­ها در بردارنده اطلاعات، زیبایی­شناسی و یا احساسات و عواطف هستند (بلاف، 1375: 7). از آنجایی که عکاسی در دربار ناصرالدین شاه رشد نمود، در نتیجه حاوی تاثیرات و اطلاعات بسیاری از تشریفات درباری است. در آغاز ورود عکاسی به ایران، عکاسان خودآگاه و یا ناخودآگاه حقایق دربار را به ثبت رسانده­اند به این معنا که اگر در تصویری مشاهده می­شود که فردی برروی صندلی نشسته و سایرین ایستاده­اند، تنها ژست گرفتن مقابل دوربین نیست بلکه در واقعیت نیز وی نسبت به سایرین از مقام بالاتری برخوردار است. به بیانی می­توان تشریفات جاری در دربار را روح حاکم بر عکس­های دوره­ی ناصری دانست و عکس­های این دوره را بازنمودی از ترتیبات دربار قاجار خواند (معصومی، 1392: 67).

منابع تصویری و نوشتاری

1- افشار، ایرج. 1371، گنجینه عکس­های ایران. تهران: فرهنگ.

2- افشار، ایرج. دریاگشت، محمدرسول. 1374. روزنامه خاطرات بصیرالملک. تهران: دنیای کتاب.

3- بلاف، هالا. 1375. فرهنگ دوربین. ترجمه رعنا جوادی، تهران: سروش.

4- حسینی­راد، عبدالمجید. 1384. شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موزه هنرهای معاصر تهران.

5- معصومی بدخش، نسرین. 1392. مبانی ترکیب بندی عکاسی دوران قاجار (مطالعه موردی: عکس­های یادگاری دوره ناصری). پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس.