ناصرالدین شاه قاجار، از اولین سلفی بازهای ایران

ناصرالدین شاه قاجار، از اولین سلفی بازهای ایران

بازنشر: این مقاله پیشتر در ماهنامه «عکس»، شماره 325 (پاییز و زمستان ۱۳۹۴) منتشر شده است.

مقاله ای از نسرین معصومی بدخش مدرس گروه هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

در سال­های اخیر با پیشرفت تکنولوژی در دوربین­های دیجیتال عکاسی و گوشی­های تلفن همراه و فراگیر شدن فضای مجازی و شبکه­های اجتماعی، با پدیده به ظاهر نوظهور عکس سلفی روبرو هستیم. تنوع بیشمار و قیمت پایین دوربین­های دیجیتال و تلفن­های همراه دوربین­دار به افراد امکان عکسبرداری از خود در هر لحظه و هر مکان را داده است. روی آوردن افراد به عکسبرداری سلفی موجب گشته تا تقاضا برای عکسبرداری به خصوص در مناطق توریستی از سوی گردشگران پایین آید. امروزه آنچنان تب عکسبرداری سلفی در میان مردم بالا رفته که جغرافیای خاصی را نمی­توان برایش درنظر گرفت. از ورزشکار، هنرمند، سیاستمدار تا مردم عادی همگی شیفته عکس سلفی شده و حتی میتوان گفت این شیوه عکاسی جزیی از زندگی روزمره شده است. در این میان بخصوص جوانان برای داشتن عکسی ناب در خطرناکترین شرایط ممکن (مانند رفتن به بالای برج­ها و آسمان­خراش­ها) قرار گرفته و گاهی نیز این مساله موجب از دست دادن جانشان می­گردد.

باتوجه به تب بالایی که جامعه را در خصوص عکس سلفی دربر گرفته، خالی از لطف نیست که در این نوشتار اندک مروری شود بر معنی عکس سلفی و آشنایی با یکی از اولین­ شیفتگان عکس سلفی در ایران.

واژه سلفی در زبان فارسی؛ خودنگار، خویش­انداز، خودگرفت، خودی، خویشی ترجمه شده است. این واژه به عکسی اطلاق می­شود که فرد با تلفن همراه و یا دوربین عکاسی بوسیله مونوپاد[1] و یا هر وسیله[2]دیگر از خود به ثبت ­رسانده و در یکی از شبکه­های اجتماعی به خصوص اینستاگرام[3] به اشتراک گذاشته است. همانطور که در اسناد تاریخی ذکر شده عکاسی سه سال بعد از اختراع در اروپا، مقارن با ولیعهدی ناصرالدین میرزا[4] ( ناصرالدین شاه) وارد ایران(1258ه .ق/1842م) شده است.

ناصرالدین شاه فردی هنرمند بوده و به عکاسی علاقه زیادی داشته و بطور تفننی طی سال­های (1275ه.ق/1858م تا 1313ه.ق/1895م) به عکاسی با موضوع زنان حرم، غلام بچه­ها، پیش­خدمت­ها و خواجه­ها پرداخته است. دوربین­هایی مورد استفاده ناصرالدین شاه معمولا بشکل جعبه چوبی با شیشه­های حساس به نور کلودیون تر یا خشک بوده و دارای سرعت شاتر و اعداد دیافراگم محدودی بوده است. وزن زیاد دوربین­های عکاسی ابتدایی و پایین بودن حساسیت شیشه­ها، استفاده از سه پایه را که عموما چوبی بوده­اند را اجباری می­کرده است. به واسطه سیم بلند دکلانشور[5] دوربین­های اولیه، ناصرالدین شاه این فرصت را داشته تا ابتدا تنظیمات کادر، واضح­سازی، انتخاب شاتر و دیافراگم مناسب دوربین را انجام داده و سپس در مقابل آن بایستد و با فشردن دکمه دکلانشوری که در دست داشته از خود عکس بگیرد. در برخی از عکس­ها وی تلاش بر مخفی کردن سیم دکلانشور داشته ولی رد سیم بر روی زمین و لای صندلی دیده می­شود. به این ترتیب ناصرالدین شاه عکس­های سلفی متنوعی را از خود در حالات مختلف گرفته است. همانطور که امروزه کاربران شبکه­های اجتماعی در کنار تصاویر سلفی خود مطالبی را از قبیل منو یک روز خوب، من یهویی و غیره می­نویسند، ناصرالدین شاه نیز اغلب در پشت، زیر و یا کنار برخی از تصاویر با خط خود مطالبی از جمله تاریخ برداشتن عکس یا نام اشخاص و شرح موضوع عکس را یادداشت کرده است.

تصویر شماره 3 یکی از خلاقانه­ترین عکس­های سلفی دسته جمعی تاریخ عکاسی ایران بشمار می­رود که ناصرالدین شاه به شخصه از خود و زنانش در مقابل آینه­ای در تالار آینه عکسبرداری کرده است. ناصرالدین شاه قاجار به­واسطه خصوصیات فنی دوربین­های ابتدایی و علاقه به هنر به­ویژه عکاسی، از اولین سلفی­بازهای ایرانی به شمار می­رود.

منابع:

ذکا، یحیی. 1388. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. تهران: علمی و فرهنگی.

طهماسب پور، محمدرضا. 1387. ناصرالدین شاه عکاس. تهران: تاریخ هنر.

عباسی، اسماعیل. 1375. فرهنگ عکاسی. تهران: سروش.

آلبوم خانه کاخ گلستان

[1] - Monopod، به تک پایه سبک دوربین جهت عکس­برداری با تلفن همراه و دوربین دیجیتال گفته می­شود.

[2] - معمولا عکس­های سلفی با دستی کشیده و چرخاندن لنز دوربین به سمت سوژه توسط خود فرد عکسبرداری می­شود.

[3] - Instagram

[4] - ناصرالدین شاه در زمان ولیعهدی ناصرالدین میرزا خوانده می­شد.

[5] - رشته سیم غلاف­داری که یک سر آن به دکمه­ی شاتر دوربین، یعنی دکمه­ی عکسبرداری پیچ می­شود و با فشردن انتهای دیگر، شاتر باز و بسته می­شود و عکسبرداری انجام می­شود.