دالیان ۲۰۲۶؛ چهار پیامی که اقتصاد ایران نباید نادیده بگیرد

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری در حال بازتعریف مفهوم رقابت اقتصادی است. اگر در گذشته دسترسی به منابع طبیعی، سرمایه یا نیروی کار ارزان مهم ترین عوامل برتری کشورها به شمار می رفت، اکنون توان تبدیل نوآوری به رشد اقتصادی و بهره وری به معیار اصلی موفقیت تبدیل شده است.

هفدهمین نشست سالانه پیشگامان جدید (Annual Meeting of the New Champions) مجمع جهانی اقتصاد که از ۲۳ تا ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ در شهر دالیان چین برگزار شد، تصویری روشن از این تحول ارائه کرد؛ تصویری که برای ایران نیز پیام های مهمی در بر دارد.

این اجلاس که با عنوان «داووس تابستانی» شناخته می شود، بیش از ۱۷۰۰ نفر از رهبران دولت ها، مدیران بنگاه های اقتصادی، دانشگاهیان، کارآفرینان و متخصصان فناوری از بیش از ۹۰ کشور را گرد هم آورد. شعار نشست، "نوآوری در مقیاس" بود؛ شعاری که نشان می داد مسئله اصلی دیگر صرفا تولید فناوری های جدید نیست، بلکه یافتن راه هایی برای تبدیل آنها به رشد اقتصادی، اشتغال و رقابت پذیری است.

برنامه رسمی اجلاس نیز همین جهت گیری را تایید می کرد. هوش مصنوعی، آینده صنعت، تحول زنجیره های تامین، تجارت جهانی، امنیت انرژی و بهره وری در کانون گفت وگوها قرار داشت. در یکی از نشست های شاخص با عنوان "بدون برق، هوش مصنوعی وجود ندارد"، شرکت کنندگان بر این نکته تاکید کردند که توسعه هوش مصنوعی بدون زیرساخت انرژی، مراکز داده، توان پردازشی و شبکه های ارتباطی پایدار امکان پذیر نیست. هم زمان، مجمع جهانی اقتصاد از ۱۶ عضو جدید شبکه "فانوس های دریایی جهانی" رونمایی کرد و شمار این کارخانه های پیشرو را به ۲۳۸ واحد رساند؛ کارخانه هایی که از هوش مصنوعی برای بهبود بهره وری، کاهش ضایعات، افزایش انعطاف پذیری زنجیره تامین و ارتقای کیفیت تولید استفاده می کنند.

لی چیانگ، نخست وزیر چین، نیز در سخنرانی افتتاحیه تاکید کرد که رشد پایدار آینده بر پایه نوآوری، همکاری و ثبات شکل می گیرد و پیشرفت های فناورانه زمانی ارزشمند خواهند بود که به بهبود واقعی اقتصاد و زندگی مردم منجر شوند.

مرور مباحث دالیان نشان می دهد که این اجلاس تنها درباره آینده فناوری نبود؛ بلکه درباره آینده سیاست گذاری اقتصادی بود. برای ایران نیز دست کم چهار پیام مهم از این رویداد قابل استخراج است.

پیام نخست؛ نوآوری زمانی ارزش اقتصادی دارد که به بازار برسد

مهم ترین پیام شعار «نوآوری در مقیاس» آن است که تولید دانش، ثبت اختراع یا ساخت نمونه اولیه، پایان مسیر نوآوری نیست؛ آغاز آن است. ارزش اقتصادی زمانی ایجاد می شود که یک ایده بتواند به محصول، محصول به بازار و بازار به رشد اقتصادی تبدیل شود.

چالش اصلی ایران نیز دقیقا در همین نقطه قرار دارد. کشور از ظرفیت علمی، نیروی انسانی متخصص و شرکت های فناور برخوردار است، اما بسیاری از ایده ها پس از مرحله پژوهش یا نمونه سازی متوقف می شوند. دشواری تامین مالی، ناپایداری مقررات، نبود مشتری اولیه و ضعف ارتباط با بازار، سبب می شود بخشی از ظرفیت علمی کشور هرگز به ارزش اقتصادی تبدیل نشود.

از این منظر، موفقیت سیاست های نوآوری را نباید تنها با تعداد شرکت های دانش بنیان یا اختراعات ثبت شده سنجید. معیار مهم تر آن است که این نوآوری ها چه میزان فروش، صادرات، اشتغال، صرفه جویی یا افزایش بهره وری ایجاد کرده اند.

دانشگاه نیز در این زنجیره، یکی از حلقه های اتصال علم و اقتصاد است؛ نه آخرین حلقه آن. پژوهش مشترک با صنعت، توسعه دفاتر انتقال فناوری و حمایت از شرکت های زایشی می تواند این پیوند را تقویت کند، اما بدون ثبات سیاست های اقتصادی و بازار رقابتی، این تلاش ها به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

پیام دوم؛ هوش مصنوعی بدون زیرساخت، بهره وری ایجاد نمی کند

یکی از مهم ترین بحث های دالیان، پیوند میان هوش مصنوعی و زیرساخت های فیزیکی بود. پیام این نشست روشن بود: هوش مصنوعی تنها یک نرم افزار نیست؛ به برق پایدار، مراکز داده، توان پردازشی، شبکه ارتباطی، امنیت سایبری و نیروی انسانی متخصص نیاز دارد.

این موضوع برای ایران اهمیت ویژه ای دارد. در سال های اخیر، بخش مهمی از گفت وگوها پیرامون هوش مصنوعی بر تدوین اسناد، ایجاد شوراها یا معرفی پلتفرم های جدید متمرکز بوده است؛ در حالی که زیرساخت های لازم برای توسعه گسترده این فناوری، از تامین پایدار انرژی گرفته تا دسترسی به داده و ظرفیت پردازش، کمتر به صورت یکپارچه دیده شده اند.

درس دالیان آن است که فناوری باید بر حل مسائل واقعی اقتصاد متمرکز شود؛ کاهش مصرف انرژی، بهینه سازی تولید، نگهداری هوشمند تجهیزات، مدیریت شبکه برق، ارتقای حمل ونقل و بهبود خدمات عمومی، نمونه هایی از حوزه هایی هستند که هوش مصنوعی می تواند در آنها اثر قابل اندازه گیری ایجاد کند.

در اقتصادی که با محدودیت سرمایه گذاری، افزایش هزینه های تولید و کاهش مزیت های سنتی روبه روست، بهره وری دیگر یک انتخاب فنی نیست؛ شرط حفظ رقابت پذیری است. اجرای پروژه های نمایشی بدون شاخص های روشن اقتصادی، ممکن است توجه رسانه ای ایجاد کند، اما الزاما به افزایش بهره وری منجر نخواهد شد.

پیام سوم؛ تاب آوری اقتصادی با جایگاه یابی در زنجیره ارزش حاصل می شود

بازآرایی زنجیره های تامین جهانی یکی دیگر از محورهای اصلی دالیان بود. تجربه سال های اخیر نشان داده است که بنگاه ها و کشورها برای کاهش ریسک، در حال بازطراحی شبکه های تولید و تجارت خود هستند و در این مسیر، فناوری نقش تعیین کننده ای پیدا کرده است.

برای ایران، پرسش اصلی این نیست که در همه کالاها به خودکفایی برسد؛ بلکه این است که در کدام بخش از زنجیره های ارزش منطقه ای و جهانی می تواند جایگاهی پایدار و رقابت پذیر به دست آورد.

منابع انرژی، موقعیت ژئوپلیتیکی و سرمایه انسانی، ظرفیت های ارزشمندی هستند؛ اما این ظرفیت ها تنها زمانی به مزیت رقابتی تبدیل می شوند که با لجستیک کارآمد، مقررات باثبات، استانداردهای قابل اعتماد، سرمایه گذاری و دسترسی به بازار همراه شوند.

از همین رو، سیاست تجاری کشور باید بیش از گذشته بر صادرات کالاها و خدمات با ارزش افزوده بالاتر، خدمات فنی و مهندسی و محصولات دانش بنیان متمرکز شود. تاب آوری اقتصادی نیز با اقدام یک دستگاه حاصل نمی شود؛ نتیجه هماهنگی میان دولت، بنگاه ها، دانشگاه ها و شبکه های تجاری است.

پیام چهارم؛ سیاست علمی و سیاست صنعتی باید هم جهت شوند

یکی از پیام های مهم دالیان این بود که نوآوری زمانی به رشد اقتصادی تبدیل می شود که سیاست های علمی، صنعتی، مالی و فناورانه در یک مسیر حرکت کنند. در اقتصادهای موفق، دانشگاه، صنعت، دولت و نظام مالی اجزای یک راهبرد مشترک هستند، نه مجموعه ای از نهادهای جدا از هم.

در ایران، این هماهنگی هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته است. دانشگاه ها عمدتا با شاخص های آموزشی و پژوهشی ارزیابی می شوند، در حالی که صنایع با مسائل تولید، سرمایه گذاری و بازار دست وپنجه نرم می کنند. نتیجه آن است که بخشی از ظرفیت علمی کشور وارد چرخه تولید نمی شود و بخشی از نیازهای صنعت نیز بدون پاسخ علمی باقی می ماند.

کاهش این فاصله بیش از آنکه به اسناد جدید نیاز داشته باشد، به تعریف چند اولویت ملی روشن نیاز دارد؛ اولویت هایی که دولت، صنعت، دانشگاه و نظام مالی به طور مشترک بر حل آنها متمرکز شوند. قراردادهای بلندمدت تحقیق و توسعه، آزمایشگاه های مشترک، دسترسی پژوهشگران به داده های صنعتی و ارزیابی پروژه ها بر اساس اثر اقتصادی، می تواند این شکاف را کاهش دهد.

جمع بندی؛ از دالیان تا تهران

دالیان ۲۰۲۶ بیش از آنکه نمایشگاهی از فناوری های نو باشد، نمایشگاهی از شیوه های جدید حکمرانی اقتصادی بود. پیام مشترک بیشتر نشست ها آن بود که آینده رقابت جهانی نه با تعداد فناوری های تولیدشده، بلکه با توان کشورها در تبدیل آنها به بهره وری، اشتغال، رشد اقتصادی و قدرت رقابتی تعیین خواهد شد.

برای ایران، این پیام را می توان در چهار اولویت خلاصه کرد: ایجاد ثبات در مقررات اقتصادی، هم راستا کردن سیاست های علمی و صنعتی، اصلاح نظام تامین مالی نوآوری و سنجش سیاست های فناوری بر اساس نتایج واقعی آنها در تولید، صادرات و بهره وری.

شاید مهم ترین پیام رویداد دالیان برای ایران این باشد که مسئله امروز کشور، کمبود ایده یا فقدان ظرفیت علمی نیست؛ شکاف اصلی، فاصله میان دانستن و انجام دادن است. در اقتصاد جدید، رقابت میان کشورها بیش از آنکه رقابت منابع باشد، رقابت نهادها، سرعت تصمیم گیری و کیفیت اجرا است. کشوری که بتواند دانش را سریع تر به فناوری، فناوری را به بنگاه و بنگاه را به بازار تبدیل کند، آینده اقتصاد جهانی را خواهد ساخت. در قرن بیست ویکم، مزیت رقابتی نه در انباشت دانش، بلکه در توان تبدیل آن به عمل نهفته است.

* نوآوری در مقیاس (Innovation at Scale) به فرآیند انتقال فناوری از فازهای نوپا (نمونه سازی و آزمایشگاهی) به مرحله ای از بلوغ اطلاق می شود که در آن، فناوری با زیرساخت های کلان اقتصادی، زنجیره های تامین و چارچوب های حکمرانی یکپارچه شده است. هدف از این گذار، عبور از «دره مرگ» میان تحقیق و تجاری سازی، جهت دستیابی به رشد پایدار، اشتغال زایی و ارتقای رقابت پذیری در سطح ملی و جهانی است.

*شبکه فانوس های دریایی جهانی (Global Lighthouse Network)، ابتکاری مشترک از سوی مجمع جهانی اقتصاد و شرکت مشاوره مدیریت مک کینزی است که به شناسایی و معرفی سایت های تولیدی پیشرو در سطح جهان اختصاص دارد. این واحدهای صنعتی با به کارگیری هوشمندانه فناوری های «انقلاب صنعتی چهارم» (Industry ۴.۰) نظیر هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء صنعتی (IIoT) و تحلیل های کلان داده، توانسته اند بهره وری، پایداری و تاب آوری زنجیره تامین خود را در مقیاس های بزرگ (At Scale) ارتقا دهند. این مراکز به عنوان «فانوس های دریایی» یا الگوهای مرجع، مسیر گذار دیجیتال و بهترین تجارب عملیاتی را برای سایر بنگاه ها جهت عبور از «دره مرگ» میان آزمایشگاه و تولید انبوه، ترسیم می کنند.

https://irna.ir/xjXVWL