از تریبون ریاض تا تصمیم در تهران؛ آزمون حکمرانی هوش مصنوعی

سفر وزیر علوم، تحقیقات و فناوری به اجلاس اخلاق هوش مصنوعی یونسکو در ریاض، فرصتی برای پیوند دادن دیپلماسی علمی با نیازهای حکمرانی کشور است. اهمیت چنین حضوری هنگامی آشکار می شود که گفت وگوهای بین المللی به تصمیم های مشخص، همکاری های پایدار و تقویت ظرفیت داخلی بینجامد.

پرسش اصلی نیز از همین جا آغاز می شود: مواضع مطرح شده در ریاض چگونه می تواند در تهران به برنامه ای برای توسعه مسئولانه هوش مصنوعی تبدیل شود؟

ریاض؛ گفت وگو درباره قواعد آینده

چهارمین مجمع جهانی یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی، طبق برنامه رسمی، از ۱۴ تا ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۳ تا ۲۶ شهریور ۱۴۰۵، در ریاض برگزار می شود. یونسکو محور این دوره را پیشبرد همکاری جهانی و تبدیل اصول اخلاقی به سازوکارهای عملی حکمرانی هوش مصنوعی معرفی کرده است.

اهمیت این دستورکار در آن است که آینده هوش مصنوعی، علاوه بر توان فنی، به معیارهای استفاده، حدود اختیار و سازوکارهای پاسخ گویی آن وابسته است. مشارکت در تدوین این معیارها می تواند بر فرصت توسعه کشورها، جایگاه زبان های ملی و نحوه حفاظت از حقوق شهروندان اثر بگذارد.

از این منظر، میزبانی عربستان فرصتی برای اثرگذاری بر دستورکار و گسترش شبکه همکاری های بین المللی فراهم می کند. حضور ایران نیز امکان طرح اولویت های ملی را افزایش می دهد. بهره برداری از این فرصت به پیگیری تخصصی و مستمر نیاز دارد.

سخنان وزیر؛ پیوند فناوری و قدرت

بر اساس گزارش منتشرشده به نقل از وزارت علوم، حسین سیمایی صراف درباره تبدیل تسلط بر داده ها به ابزاری برای کنترل انسان هشدار داد. او ضرورت نظارت بر صاحبان قدرت را از رصد زندگی شهروندان متمایز کرد و مسئولیت توسعه دهندگان، عدالت در دسترسی و توجه به تنوع زبانی و فرهنگی را مورد تاکید قرار داد.

این مواضع، مبنایی برای بحث درباره پاسخ گویی فراهم می کند. هنگامی که سامانه ای در تخصیص خدمات، ارزیابی متقاضیان یا تشخیص تخلف نقش می گیرد، کیفیت داده و منطق تصمیم آن می تواند بر زندگی افراد اثر بگذارد. شهروند باید بداند تصمیم چگونه اتخاذ شده، چه نهادی پاسخ گوست و درخواست بازبینی را از چه مسیری می تواند پیگیری کند.

هشدار درباره «دیکتاتوری نامرئی» با تعیین حدود استفاده از داده ها، نظارت متناسب و امکان اعتراض معنا پیدا می کند. چارچوب مسئولیت پذیری نیز باید سهم سفارش دهنده، توسعه دهنده و بهره بردار را روشن سازد تا پیچیدگی فنی، پاسخ گویی را دشوار نکند. ارزیابی مستقل می تواند پشتوانه اعتماد به این فرایند باشد.

از اصول مشترک تا شناخت وضعیت کشور

یونسکو در اطلاعیه پیش از اجلاس، از تکمیل ارزیابی آمادگی هوش مصنوعی در ۵۸ کشور خبر داده و معرفی نسخه تازه این روش را در برنامه قرار داده است. این جهت گیری نشان می دهد ظرفیت نهادی و اجرایی کشورها به موضوعی محوری در همکاری های بین المللی تبدیل شده است.

برای ایران، گام نخست می تواند تهیه تصویری مستند از وضعیت موجود باشد: دستگاه های اجرایی از چه سامانه هایی استفاده می کنند؟ این سامانه ها چه تصمیم هایی را پشتیبانی می کنند؟ چه داده هایی در اختیار دارند و مسئول بررسی عملکرد آن ها کیست؟

چنین شناختی، اولویت بندی سرمایه گذاری و تنظیم الزامات نظارتی را دقیق تر می کند. ارزیابی آمادگی باید توان پردازشی، کیفیت داده، مهارت نیروی انسانی و ظرفیت نظارت را در کنار پایداری آب و انرژی ببیند. اشاره وزیر علوم به این زیرساخت ها، یادآور ضرورت محاسبه هزینه تداوم خدمت، نگهداری و امنیت در برنامه های توسعه است.

سه اقدام برای پیگیری در تهران

نخست، وزارت علوم می تواند با همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری و دیگر مراجع ذی صلاح، تهیه گزارش آمادگی حکمرانی هوش مصنوعی را پیشنهاد کند. این گزارش باید با استفاده از اسناد و ارزیابی های موجود، کاستی ها و اولویت های اجرایی را روشن سازد و پشتوانه تقسیم کار بین دستگاهی باشد. تعیین مسئول، زمان بندی و انتشار بخش عمومی آن، امکان پیگیری را فراهم می کند.

دوم، پیشنهاد تدوین الگوی ارزیابی برای کاربردهای موثر بر حقوق شهروندان در دستور کار قرار گیرد. این الگو می تواند کیفیت داده، احتمال تبعیض، توضیح پذیری، نظارت انسانی و مسیر اعتراض را بررسی کند. در قراردادهای تامین سامانه ها نیز مسئولیت ثبت سوابق، اصلاح خطا و همکاری با نهاد ناظر باید مشخص باشد. به این ترتیب، دغدغه آزادی و پاسخ گویی به الزامات قابل اجرا متصل می شود.

سوم، همکاری های بین المللی با پروژه های مشخص دنبال شود: آموزش ارزیابان، پژوهش مشترک، تبادل تجربه و توسعه ابزارهای متناسب با زبان فارسی. تاکید وزیر بر دسترسی عادلانه می تواند در داخل نیز با طراحی سازوکارهای شفاف استفاده مشترک دانشگاه ها و پژوهشگران از زیرساخت های پردازشی پیگیری شود. برای هر همکاری، موضوع، مسئول و خروجی قابل سنجش لازم است.

معیار موفقیت؛ تصمیم قابل ارزیابی

حضور ایران در ریاض، امکان بیان دیدگاه و گسترش همکاری را فراهم کرده است. ارزش پایدار این حضور با میزان پیشرفت در شفافیت سامانه ها، تعیین مسئولیت دستگاه ها و تقویت سازوکارهای صیانت از حقوق شهروندان سنجیده خواهد شد.

پیشنهادهای مطرح شده در یک اجلاس زمانی به سرمایه سیاست گذاری تبدیل می شوند که مسئول پیگیری، مسیر اجرا و معیار ارزیابی داشته باشند. آزمون حکمرانی هوش مصنوعی در تهران، توان ایجاد همین پیوند میان موضع بین المللی و تصمیم داخلی است.

https://irna.ir/xjYgps