اربعین؛ آزمایشگاه اقتصاد اسلامی و تصویری از انسانی که سرمایه داری نمی شناسد

اربعین؛ آزمایشگاه اقتصاد اسلامی و تصویری از انسانی که سرمایه داری نمی شناسد

• هر سال با نزدیک شدن اربعین، میلیون ها انسان از ملیت ها، زبان ها و طبقات اجتماعی مختلف در مسیری گرد هم می آیند که بسیاری از پیش فرض های رایج علم اقتصاد را به چالش می کشد. در این مسیر، نه قراردادهای پیچیده ای برای ارائه خدمات وجود دارد، نه قیمت گذاری، نه تبلیغات تجاری و نه انگیزه کسب سود؛ اما میلیون ها وعده غذا، محل اسکان، خدمات درمانی، حمل ونقل و ده ها خدمت دیگر، با کیفیتی شگفت انگیز و در مقیاسی کم نظیر ارائه می شود. همین واقعیت، اربعین را از یک آیین مذهبی فراتر می برد و آن را به بزرگ ترین آزمایشگاه زنده اقتصاد اسلامی تبدیل می کند.

• اقتصاد متعارف، به ویژه در سنت سرمایه داری، انسان را موجودی معرفی می کند که رفتار اقتصادی خود را بر پایه بیشینه سازی منفعت شخصی تنظیم می کند. از این منظر، رقابت بر سر سود، موتور حرکت اقتصاد است. و بازار، سازوکاری است که همین انگیزه های فردی را به تولید ثروت تبدیل می کند. این تحلیل، بخشی از واقعیت را توضیح می دهد، اما همه واقعیت را نه. اربعین هر سال نشان می دهد که انسان را نمی توان تنها با معیار سود و زیان مادی شناخت.

• در مسیر نجف تا کربلا، انسان دیگری دیده می شود؛ انسانی که دارایی خود را نه برای کسب سود بیشتر، بلکه برای خدمت به زائران امام حسین علیه السلام هزینه می کند. موکب داری که بخش قابل توجهی از درآمد سالانه خود را صرف اطعام و اسکان زائران می کند، در منطق اقتصاد سرمایه داری یک رفتار غیرعقلانی انجام داده است؛ زیرا بخشی از سرمایه خود را بدون دریافت هیچ عوض مادی واگذار می کند. اما همین رفتار، در منطق اقتصاد اسلامی، کاملا عقلانی است؛ زیرا انسان مسلمان، سود را فقط در ترازنامه مالی جست وجو نمی کند، بلکه رفتار اقتصادی خود را در نسبت با خدا، جامعه و مسئولیت اجتماعی معنا می بخشد.

• شهید آیت الله سیدمحمدباقر صدر، تفاوت بنیادین اقتصاد اسلامی و اقتصاد سرمایه داری را دقیقا از همین نقطه آغاز می کند. به باور او، انسان مسلمان با «نگاه به آسمان» زندگی زمینی خود را سامان می دهد. او مامور آبادانی زمین است، اما این آبادانی را از مسیر تکلیف الهی دنبال می کند، نه صرفا از مسیر حداکثرسازی منفعت شخصی. بنابراین، انگیزه فعالیت اقتصادی در اسلام فقط افزایش ثروت نیست؛ بلکه کسب روزی حلال، تامین خانواده، خدمت به جامعه، انفاق و تحقق عدالت نیز بخشی از این انگیزه است.

اربعین، تصویر عینی همین انسان است.

• بارها از خادمان عراقی پرسیده شده است که چگونه با وجود درآمدهای معمولی، هر سال هزینه های سنگین پذیرایی از میلیون ها زائر را تامین می کنند. پاسخ بسیاری از آنان یک جمله مشترک است: «هرچه برای امام حسین علیه السلام خرج کردیم، خداوند چند برابرش را به ما بازگرداند.» شاید این پاسخ برای ذهنی که فقط با محاسبات سود و زیان مادی آشناست، عجیب به نظر برسد، اما در منظومه معرفتی اسلام، رزق صرفا حاصل تفاضل درآمد و هزینه نیست. در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز بر افزایش رزق و برکت از مسیر انفاق، به ویژه در خدمت به زائران سیدالشهدا علیه السلام، تاکید شده است.

• البته «برکت» صرفا یک مفهوم غیبی و فردی نیست. آثار اجتماعی آن نیز کاملا قابل مشاهده است. جامعه ای که فرهنگ انفاق، اعتماد و خدمت در آن تقویت شود، هزینه های مبادله را کاهش می دهد، سرمایه اجتماعی را افزایش می دهد و شبکه ای از همکاری داوطلبانه ایجاد می کند که بسیاری از هزینه های اقتصادی را از میان برمی دارد. اقتصاددانان نهادگرا سال هاست درباره نقش اعتماد در کاهش هزینه های مبادله سخن می گویند؛ اربعین هر سال این نظریه را در میدان عمل به نمایش می گذارد.

• در اربعین، میلیون ها نفر بدون آنکه یکدیگر را بشناسند، به هم اعتماد می کنند. زائر با اطمینان وارد موکب می شود و خادم نیز بدون هیچ قرارداد، تضمین یا چشم داشت مالی، بهترین امکانات خود را در اختیار او قرار می دهد. این اعتماد، سرمایه ای است که در هیچ ترازنامه مالی ثبت نمی شود، اما ارزش اقتصادی آن کمتر از سرمایه های مادی نیست.

• به همین دلیل، اربعین را نباید صرفا بزرگ ترین تجمع مذهبی جهان دانست؛ اربعین، بزرگ ترین نمایش سرمایه اجتماعی و سرمایه ایمانی نیز هست. اگر اقتصاد سرمایه داری سه سرمایه اصلی را مالی، فیزیکی و انسانی می داند، اربعین وجود سرمایه چهارمی را به نمایش می گذارد؛ سرمایه ایمانی. سرمایه ای که انسان ها را به همکاری، ایثار و تولید خدمت سوق می دهد، بی آنکه انگیزه اصلی آنان سود شخصی باشد.

• این بدان معنا نیست که اسلام با بازار، قیمت یا مالکیت خصوصی مخالف است. اقتصاد اسلامی هرگز بازار را نفی نمی کند، بلکه آن را در چارچوب اخلاق، عدالت و مسئولیت اجتماعی قرار می دهد. مسئله این نیست که سود نامشروع است؛ مسئله آن است که سود، غایت انسان نیست. ثروت در اقتصاد اسلامی وسیله ای برای آبادانی، خدمت و تحقق عدالت است، نه هدف نهایی زندگی اقتصادی.

• از همین منظر، اربعین فقط صحنه اطعام زائران نیست؛ تمرینی برای ساختن جامعه ای است که در آن اعتماد جایگزین بی اعتمادی، تعاون جایگزین رقابت مخرب و خدمت جایگزین سودجویی افسارگسیخته می شود. اگر چنین سرمایه ای در طراحی نهادهای اقتصادی، نظام مالی، تعاونی ها، صندوق های مردمی و شبکه های تولیدی به کار گرفته شود، بسیاری از ظرفیت های مغفول اقتصاد اسلامی آشکار خواهد شد.

• شاید مهم ترین پیام اربعین برای اقتصاددانان همین باشد که انسان، صرفا «حداکثرکننده مطلوبیت» نیست. او می تواند با انگیزه ایمان، محبت، تکلیف و مسئولیت اجتماعی نیز ثروت بیافریند؛ ثروتی که فقط در قالب پول قابل اندازه گیری نیست، بلکه در قالب اعتماد، همبستگی، امنیت اجتماعی و کاهش فقر نیز خود را نشان می دهد.

• امروز بیش از هر زمان دیگری، جهان نیازمند بازاندیشی در تصویر خود از انسان است. بحران های مالی، گسترش شکاف طبقاتی، فردگرایی افراطی و فرسایش سرمایه اجتماعی نشان داده اند که اقتصاد، اگر از اخلاق و معنویت جدا شود، هرچند ممکن است ثروت تولید کند، اما الزاما جامعه ای انسانی تر نمی سازد.

• اربعین هر سال یادآوری می کند که می توان اقتصادی داشت که در آن تولید، مالکیت و بازار وجود داشته باشد، اما انسان در مرکز آن قرار گیرد، نه سود. اقتصادی که در آن خدمت، عبادت است؛ انفاق، سرمایه گذاری برای دنیا و آخرت است؛ و اعتماد، بزرگ ترین دارایی جامعه محسوب می شود.

• شاید به همین دلیل باشد که اربعین را باید بیش از یک مراسم مذهبی دانست. اربعین، تصویری کوچک اما واقعی از جامعه ای است که اقتصاد اسلامی وعده آن را می دهد؛ جامعه ای که در آن، مناسبات اقتصادی از دل ایمان، اخلاق و مسئولیت اجتماعی شکل می گیرد و انسان، پیش از آنکه مصرف کننده یا تولیدکننده باشد، خلیفه خدا بر زمین است. همین تصویر است که اربعین را به یک پدیده تمدنی و بزرگ ترین آزمایشگاه زنده اقتصاد اسلامی در جهان معاصر تبدیل کرده است.