از خبرگزاری تا زیرساخت دانش؛ چرا دانشگاه ها به ایرنا نیاز دارند

خبر برای امروز تولید می شود، اما ارزش آن الزاما با پایان روز خبری از میان نمی رود. خبری که امروز روایت یک رویداد است، فردا می تواند سند تاریخ معاصر، داده تحلیل گفتمان یا ماده اولیه یک پژوهش دانشگاهی باشد.

عکس و فیلم خبری نیز پس از خروج از چرخه روزانه رسانه، می توانند دهه ها بعد برای شناخت جامعه، شهر، فرهنگ، صنعت و سیاست ارزش پژوهشی پیدا کنند.

از همین منظر، شاید زمان آن رسیده باشد که به خبرگزاری جمهوری اسلامی - ایرنا - فقط به عنوان یک تولیدکننده خبر نگاه نکنیم. پیشینه نهادی خبرگزاری جمهوری اسلامی به تاسیس آژانس پارس در سال ۱۳۱۳ بازمی گردد؛ دفتر این خبرگزاری در ۱۹ مرداد ۱۳۱۳ در تهران آغاز به کار کرد و روزنامه اطلاعات در شماره ۲۰ مرداد همان سال، ضمن اعلام افتتاح آژانس پارس، نخستین خبر تولیدی آن را منتشر ساخت بنابراین سخن از نهادی است که بیش از ۹۰ سال از تحولات ایران را ثبت کرده و طی این مسیر، انباشت بزرگی از خبر، گزارش، مصاحبه، تحلیل، عکس و محتوای صوتی و تصویری ایجاد کرده است.

اکنون پرسش راهبردی این است: آیا می توان این حافظه نزدیک به یک قرن را از یک آرشیو رسانه ای به زیرساخت تولید دانش تبدیل کرد؟

سرمایه انباشته؛ چهار حافظه از ایرنا

ایرنا را می توان در قالب «چهار حافظه» بازشناخت.

نخست، حافظه خبری. دهه ها خبر و گزارش، توالی بخش مهمی از رویدادها، تصمیم ها، بحران ها و تحولات سیاسی، اقتصادی، علمی، اجتماعی و فرهنگی ایران را ثبت کرده اند. پژوهشگری که بخواهد تحول سیاست انرژی، مسئله آب، سیاست خارجی، توسعه صنعتی یا جایگاه دانشگاه در ایران را طی چند دهه بررسی کند، می تواند در این انباشت خبری با یک منبع مهم تاریخی و پژوهشی مواجه شود.

دوم، حافظه تحلیلی. ایرنا فقط وقایع را ثبت نکرده است. طی سال ها، استادان دانشگاه، پژوهشگران، دیپلمات ها، مدیران، کارشناسان و اندیشمندان در مصاحبه ها، میزگردها و یادداشت های این خبرگزاری درباره مسائل ایران و جهان سخن گفته اند. این مجموعه می تواند بخشی از تاریخ تحول اندیشه و سیاست گذاری در ایران تلقی شود؛ اینکه صاحب نظران در هر دوره چه مسائلی را مهم می دانستند، چه هشدارهایی می دادند و چه آینده هایی را پیش بینی می کردند، خود موضوع پژوهش است.

سوم، حافظه بصری. آرشیو ایرنا دارای بیش از سه میلیون فریم عکس است. چنین مجموعه ای را نباید صرفا یک گنجینه رسانه ای دانست. تصاویر چندین دهه از شهرها، صنایع، پروژه های عمرانی، رویدادهای سیاسی، محیط زیست، فرهنگ و زندگی اجتماعی می توانند برای تاریخ نگاران، جامعه شناسان، پژوهشگران شهرسازی، ارتباطات و مطالعات فرهنگی به داده پژوهشی تبدیل شوند.

چهارم، حافظه چندرسانه ای. فیلم، صدا، گزارش تصویری و دیگر تولیدات چندرسانه ای، ابعادی از تاریخ را ثبت می کنند که الزاما در متن باقی نمی مانند؛ از لحن سخن گفتن یک شخصیت تا سیمای یک شهر و فضای اجتماعی یک رویداد.

بنابراین، ایرنا فقط آرشیو اخبار ایران نیست؛ می تواند بخشی از حافظه متنی، تحلیلی، بصری و چندرسانه ای ایران معاصر تلقی شود.

خبر امروز، داده فرداست

تحول فناوری، ارزش این سرمایه را افزایش داده است. تحلیل متن، داده کاوی، پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی اکنون به پژوهشگر اجازه می دهند به جای مطالعه چند ده سند، هزاران خبر را در یک دوره زمانی تحلیل کند؛ تغییر مفاهیم را بسنجد، روندها را شناسایی کند، شبکه بازیگران را ترسیم کند و نشانه های تغییرات اجتماعی و سیاستی را استخراج کند.

در چنین شرایطی، آرشیو خبری ساختاریافته دیگر صرفا «بایگانی» نیست؛ می تواند یک پیکره داده ای پژوهشی باشد.

البته استفاده از خبرگزاری در پژوهش نیازمند دقت روش شناختی است. ایرنا یا هر خبرگزاری معتبر دیگری جایگزین مقاله داوری شده، آمار رسمی یا داده تخصصی نیست. اما برای ثبت رویداد، نقل مواضع رسمی، بازسازی توالی زمانی، تحلیل گفتمان، مطالعه روایت ها و پژوهش تاریخی می تواند منبعی ارزشمند و قابل استناد باشد.

مسئله بنابراین «ارزشمند بودن استناد به ایرنا» به صورت مطلق نیست؛ مسئله، استفاده درست از ایرنا در جای درست روش تحقیق است.

وقتی رسانه و دانشگاه به یکدیگر می رسند

تجربه های بین المللی نشان می دهند فاصله میان رسانه و دانشگاه الزاما نباید زیاد باشد موسسه رویترز برای مطالعات روزنامه نگاری ، به عنوان بخشی از دانشگاه آکسفورد، فعالیت خود را بر پیوند پژوهش و عمل حرفه ای روزنامه نگاری بنا کرده است. این موسسه پژوهشگران، روزنامه نگاران و مدیران رسانه را به یکدیگر متصل می کند و از گزارش های مبتنی بر شواهد تا آثار دانشگاهی تولید می کند.

هدف از اشاره به چنین نمونه ای، الگوبرداری مکانیکی نیست. پیام مهم تر آن است که رسانه و دانشگاه می توانند در یک زنجیره تولید دانش قرار گیرند. رسانه به رویداد، منابع، تصاویر و جریان روزانه جامعه دسترسی دارد؛ دانشگاه نیز روش، نظریه و ظرفیت تحلیل بلندمدت را در اختیار دارد. پیوند این دو می تواند اطلاعات انباشته شده را به دانش جدید تبدیل کند.

پیشنهاد: "درگاه پژوهشی ایرنا"

اگر این نگاه پذیرفته شود، گام بعدی نباید صرفا توسعه آرشیو موجود باشد. پیشنهاد مشخص می تواند ایجاد درگاه پژوهشی ایرنا (IRNA Academic Gateway) باشد؛ بستری که به طور اختصاصی برای استادان، پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی طراحی شود.

این درگاه می تواند چهار حافظه ایرنا خبر، تحلیل، عکس و محتوای چندرسانه ای را به یکدیگر متصل کند و امکان جست وجو بر اساس تاریخ، موضوع، مکان، شخصیت، سازمان و کلیدواژه را فراهم آورد. ارائه شناسه پایدار برای منابع، شیوه استاندارد استناد دانشگاهی و ایجاد مجموعه های موضوعی پژوهشی نیز می تواند استفاده علمی از آرشیو را تسهیل کند.

در مراحل پیشرفته تر، با رعایت مالکیت فکری، حقوق اشخاص و الزامات دسترسی، می توان مجموعه داده های منتخب را برای تحقیقات دانشگاهی فراهم کرد. تصور کنید پژوهشگری بتواند مجموعه هایی مانند پنجاه سال تحولات انرژی ایران، تحول گفتمان توسعه، «اطلس تصویری شهرهای ایران» یا «تحول سیاست خارجی در آرشیو ایرنا را به صورت ساختاریافته مطالعه کند.

در کنار این درگاه، ایجاد واحد پیوند دانشگاه و آرشیو ایرنا نیز قابل بررسی است؛ واحدی که ماموریت آن برقراری ارتباط نظام مند با دانشگاه ها، پژوهشگاه ها ،تعریف پروژه های مشترک، تدوین استانداردهای دسترسی و استناد و تبدیل ظرفیت آرشیوی ایرنا به محصولات پژوهشی و خلق ثروت از این منبع عظیم باشد.

از حفظ حافظه تا تولید دانش

ارزش یک خبرگزاری باسابقه فقط به خبری که امروز منتشر می کند محدود نیست؛ داده ای که در طول زمان انباشته کرده نیز بخشی از سرمایه آن است.

ایرنا طی بیش از ۹۰ سال فعالیت نهادی، بخشی از حافظه معاصر ایران را ثبت کرده است: خبرها حافظه رویدادها، مصاحبه ها و تحلیل ها حافظه اندیشه، میلیون ها عکس حافظه بصری و فیلم و صدا بخشی از حافظه زنده تاریخ را در خود جای داده اند.

اکنون مسئله فقط حفظ این حافظه نیست؛ مسئله، فراهم کردن امکان کشف، استناد، تحلیل و تولید دانش از آن است.

چنین تحولی می تواند رابطه ایرنا و دانشگاه را نیز بازتعریف کند: از رابطه میان «خبرگزاری و مصرف کننده خبر» به رابطه میان زیرساخت دانش و جامعه پژوهشی.

در عصر هوش مصنوعی، شاید یکی از مهم ترین سرمایه های ایرنا نه فقط خبری باشد که فردا منتشر خواهد کرد، بلکه داده و حافظه ای باشد که از گذشته حفظ کرده است.

چالش آینده ایرنا فقط حفظ حافظه نزدیک به یک قرن گذشته نیست؛ مسئله مهم تر، تبدیل این حافظه به دانشی است که دانشگاه، پژوهشگر و سیاست گذار بتوانند با آن آینده را بهتر بفهمند و بسازند.

*موسسه رویترز برای مطالعات روزنامه نگاری (Reuters Institute for the Study of Journalism – RISJ): یک مرکز پژوهشی بین المللی در دانشگاه آکسفورد است که در سال ۲۰۰۶ تاسیس شد و به مطالعه تحولات روزنامه نگاری، رسانه های خبری و آینده صنعت خبر می پردازد.

این موسسه بخشی از دپارتمان سیاست و روابط بین الملل دانشگاه آکسفورد است و با پیوند میان پژوهش دانشگاهی و تجربه حرفه ای روزنامه نگاران، موضوعاتی همچون اعتماد عمومی به رسانه ها، مصرف اخبار دیجیتال، مدل های اقتصادی رسانه، فناوری های نوین و تاثیر هوش مصنوعی بر روزنامه نگاری را بررسی می کند.

«گزارش اخبار دیجیتال» (Digital News Report) از شناخته شده ترین گزارش های سالانه این موسسه در زمینه بررسی تطبیقی الگوهای مصرف خبر در کشورهای مختلف جهان است. تامین مالی اصلی موسسه از سوی بنیاد تامسون رویترز انجام می شود، با این حال ساختار حکمرانی آن با هدف حفظ استقلال علمی و پژوهشی طراحی شده است.

*پیکره داده ای پژوهشی (Research Data Corpus): به مجموعه ای سازمان یافته و هدفمند از داده ها، اسناد، متون، تصاویر، فایل های صوتی و تصویری یا سایر منابع اطلاعاتی گفته می شود که بر اساس معیارهای مشخص گردآوری، طبقه بندی و آماده سازی شده اند تا به عنوان مبنای تحلیل در یک پژوهش مورد استفاده قرار گیرند.

پیکره داده ای می تواند علاوه بر تحلیل های آماری و محتوایی، در پژوهش های مبتنی بر هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای آموزش، ارزیابی یا اعتبارسنجی مدل ها نیز به کار رود.

https://irna.ir/xjXYXw