گردشگری میراث فرهنگی؛ فرصت حفاظت یا تهدیدی برای اصالت بناهای تاریخی

گردشگری میراث فرهنگی در دهه های اخیر به یکی از مهم ترین عوامل موثر بر اقتصاد و توسعه شهری تبدیل شده است. بناها، بافت ها و مجموعه های تاریخی به عنوان بخش مهمی از هویت فرهنگی جوامع، مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی هستند. از یک سو، حضور گردشگران می تواند با ایجاد درآمد، افزایش توجه عمومی و تامین منابع مالی، زمینه حفاظت و احیای میراث فرهنگی را فراهم کند؛ اما از سوی دیگر، افزایش کنترل نشده گردشگری و نبود برنامه ریزی متناسب با ظرفیت بناها می تواند پیامدهای نامطلوبی برای ارزش های تاریخی، معماری و کالبدی آثار به همراه داشته باشد. افزایش تردد، فرسایش مصالح، آسیب به تزئینات، تغییرات نامتناسب در بناها، تغییر کاربری، تجاری سازی فضاهای تاریخی و تبدیل میراث فرهنگی به کالایی صرفا اقتصادی، از جمله مهم ترین پیامدهای منفی گردشگری بر میراث معماری محسوب می شوند. مسئله اساسی آن است که در بسیاری از موارد، نیازهای گردشگری بر الزامات حفاظت و مرمت غلبه کرده و مداخلاتی با هدف افزایش ظرفیت پذیرش یا جذابیت بنا انجام می شود که با اصول حفاظت از میراث تاریخی سازگار نیست. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی، به بررسی آثار منفی گردشگری بر بناها و بافت های تاریخی پرداخته و بر ضرورت ایجاد تعادل میان بهره برداری گردشگری و حفاظت از ارزش های اصیل میراث فرهنگی تاکید می کند. نتایج نشان می دهد که گردشگری زمانی می تواند به حفاظت از میراث فرهنگی کمک کند که بر پایه ظرفیت سنجی، مدیریت بازدید، حداقل مداخله، حفظ اصالت و استفاده متناسب از بناهای تاریخی برنامه ریزی شود.

۱. مقدمه

میراث معماری هر جامعه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی آن محسوب می شود. بناها و بافت های تاریخی تنها مجموعه ای از عناصر کالبدی نیستند، بلکه حامل ارزش های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، هنری و فنی هستند که در طول زمان شکل گرفته اند. ازاین رو حفاظت از آن ها صرفا به معنای حفظ ظاهر فیزیکی بنا نیست، بلکه صیانت از مجموعه ارزش هایی است که به آن هویت و معنا می بخشند.

در دهه های اخیر، توسعه گردشگری میراث فرهنگی به یکی از مهم ترین رویکردهای بهره برداری از بناها و بافت های تاریخی تبدیل شده است. بسیاری از شهرهای تاریخی با هدف توسعه اقتصادی، افزایش اشتغال و معرفی ظرفیت های فرهنگی خود، بناهای تاریخی را در مسیر گردشگری قرار داده اند. این روند در صورت مدیریت صحیح می تواند منابع مالی لازم برای حفاظت، مرمت و نگهداری بناها را تامین کند.

با وجود این، گردشگری همواره پیامدی مثبت برای میراث فرهنگی ندارد. افزایش تعداد بازدیدکنندگان، استفاده مداوم از فضاهای تاریخی و تغییرات ناشی از نیازهای جدید می تواند ظرفیت تحمل بنا را تحت تاثیر قرار دهد. در مواردی نیز فشارهای اقتصادی و گردشگری موجب تغییر کاربری های نامتناسب، ایجاد تاسیسات جدید، حذف عناصر تاریخی و انجام مداخلات غیرضروری در بنا می شود.

بنابراین پرسش اساسی این است که آیا توسعه گردشگری می تواند بدون آسیب به ارزش های تاریخی و معماری بناها تحقق یابد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند توجه هم زمان به ظرفیت کالبدی بنا، ظرفیت اجتماعی و فرهنگی جامعه و اصول حفاظت و مرمت است.

۲. گردشگری میراث فرهنگی و رابطه آن با حفاظت

گردشگری میراث فرهنگی نوعی از گردشگری است که هدف اصلی آن آشنایی با آثار تاریخی، معماری، فرهنگ، سنت ها و شیوه زندگی جوامع گذشته و معاصر است. بناهای تاریخی در این نوع گردشگری نقش مهمی دارند و به عنوان مقصد یا بخشی از مسیر گردشگری مورد استفاده قرار می گیرند.

در نگاه نخست، رابطه گردشگری و حفاظت رابطه ای مثبت به نظر می رسد. افزایش بازدید از بناهای تاریخی می تواند موجب افزایش ارزش اجتماعی آن ها شده و توجه مسئولان و جامعه را به ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی افزایش دهد. همچنین درآمد حاصل از گردشگری می تواند برای مرمت، نگهداری و مدیریت بناها مورد استفاده قرار گیرد.

بااین حال، زمانی که میزان بهره برداری گردشگری از ظرفیت واقعی بنا فراتر رود، همین رابطه می تواند به رابطه ای مخرب تبدیل شود. در چنین شرایطی، بنا به جای آنکه موضوع حفاظت باشد، به ابزاری برای تولید درآمد تبدیل می شود و تصمیمات مربوط به آن بیش از آنکه بر مبنای اصول مرمت باشد، تحت تاثیر نیازهای اقتصادی و گردشگری قرار می گیرد.

۳. پیامدهای منفی گردشگری بر بناهای تاریخی

۳-۱. فرسایش کالبدی و افزایش استهلاک

یکی از آشکارترین آثار گردشگری گسترده، افزایش استهلاک کالبدی بنا است. رفت وآمد مداوم گردشگران، تماس مستقیم با سطوح، استفاده بیش از ظرفیت از مسیرها و فضاهای داخلی و افزایش دفعات نظافت می تواند به مرور زمان موجب فرسایش کف سازی ها، دیوارها، پله ها و سایر عناصر معماری شود.

در بناهایی که از مصالح سنتی مانند خشت، آجر، گچ و چوب ساخته شده اند، این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برخی از این مصالح در برابر رطوبت، ضربه، فشار و تغییرات محیطی حساس هستند.

۳-۲. آسیب به تزئینات و عناصر معماری

تزئینات معماری از جمله کاشی کاری، گچ بری، نقاشی، مقرنس، آجرکاری و کتیبه ها از ارزشمندترین بخش های بسیاری از بناهای تاریخی هستند. حضور گسترده گردشگران در مجاورت این عناصر، به ویژه در صورت نبود مسیرهای کنترل شده، می تواند خطر آسیب مستقیم و غیرمستقیم به آن ها را افزایش دهد.

لمس سطوح، تکیه دادن به دیوارها، برخورد تجهیزات، عکاسی در فاصله بسیار نزدیک و حتی افزایش آلودگی محیطی می تواند در بلندمدت بر وضعیت حفاظتی تزئینات تاثیر بگذارد.

۳-۳. تغییر کاربری نامتناسب

یکی از مهم ترین چالش های گردشگری، تغییر کاربری بناهای تاریخی برای پاسخگویی به نیازهای گردشگران است. تبدیل خانه های تاریخی به رستوران، هتل، فروشگاه، کافه یا فضاهای تجاری می تواند به احیای اقتصادی بنا کمک کند، اما در صورت نبود مطالعات دقیق ممکن است موجب تغییر سازمان فضایی، حذف عناصر تاریخی و ورود تاسیسات جدید شود.

اصل اساسی در چنین شرایطی آن است که کاربری جدید باید با ویژگی های معماری و ظرفیت کالبدی بنا سازگار باشد. در غیر این صورت، احیا به عاملی برای تغییر ماهیت بنا تبدیل خواهد شد.

۳-۴. تجاری سازی میراث فرهنگی

تجاری سازی بیش از حد یکی دیگر از پیامدهای توسعه گردشگری است. زمانی که ارزش اقتصادی یک بنا بر ارزش تاریخی و فرهنگی آن غلبه کند، ممکن است تصمیمات مدیریتی عمدتا با هدف افزایش تعداد گردشگران و درآمد اتخاذ شوند.

در این شرایط، ایجاد فروشگاه ها، تبلیغات گسترده، نصب تجهیزات جدید و تغییر فضای تاریخی برای پاسخگویی به نیازهای تجاری می تواند خوانایی و اصالت محیط را کاهش دهد.

۳-۵. انجام مداخلات غیرضروری

یکی از خطرناک ترین پیامدهای گردشگری، ایجاد تغییرات کالبدی با هدف افزایش جذابیت یا ظرفیت پذیرش بنا است. نصب سرویس های جدید، تجهیزات سرمایشی و گرمایشی، نورپردازی های نامتناسب، تابلوها، مسیرهای جدید و سازه های الحاقی در صورت طراحی نادرست می توانند به اجزای تاریخی آسیب وارد کنند.

از منظر مرمت، هر مداخله باید بر اساس ضرورت، شناخت دقیق بنا و کمترین میزان تغییر انجام شود. بنابراین توسعه گردشگری نباید بهانه ای برای مداخله گسترده در بناهای تاریخی باشد.

۳-۶. کاهش اصالت بنا

اصالت یکی از مهم ترین ارزش های میراث فرهنگی است. هنگامی که بنا برای پاسخگویی به نیازهای گردشگری دچار تغییرات گسترده شود، ممکن است بخشی از ویژگی های تاریخی آن از بین برود.

تغییر مصالح، حذف عناصر قدیمی، بازسازی های غیرمستند، ایجاد نماهای جدید و بازطراحی فضاها می تواند باعث شود بنا به تدریج از وضعیت تاریخی خود فاصله بگیرد. در چنین شرایطی ممکن است ظاهر بنا همچنان تاریخی به نظر برسد، اما بخش مهمی از ارزش واقعی آن از بین رفته باشد.

۴. گردشگری و تعارض با اصول مرمت

هدف مرمت، حفاظت از ارزش های تاریخی و معماری بنا و انتقال آن به نسل های آینده است؛ در حالی که هدف گردشگری عمدتا ایجاد امکان بازدید، استفاده و بهره برداری از بنا است. این دو هدف لزوما متعارض نیستند، اما در صورت مدیریت نامناسب می توانند در برابر یکدیگر قرار گیرند.

یکی از مهم ترین اصول در این زمینه، حداقل مداخله است. هرچه میزان مداخله برای آماده سازی بنا جهت پذیرش گردشگر افزایش یابد، احتمال آسیب به اصالت و ارزش های تاریخی نیز بیشتر می شود.

بنابراین، استفاده گردشگری از بنا باید تابع ظرفیت حفاظتی آن باشد، نه اینکه ظرفیت حفاظتی بنا برای پاسخگویی به نیازهای گردشگری تغییر کند.

۵. گردشگری در بافت های تاریخی

آثار منفی گردشگری تنها به یک بنای تاریخی محدود نمی شود و می تواند کل بافت تاریخی را تحت تاثیر قرار دهد. افزایش ورود خودروها، توسعه فعالیت های تجاری، افزایش قیمت زمین و مسکن، تغییر کاربری خانه های تاریخی و خروج ساکنان بومی از بافت، از جمله پیامدهایی هستند که می توانند ساختار اجتماعی و کالبدی بافت های تاریخی را تغییر دهند.

در چنین شرایطی، بافت تاریخی ممکن است به محیطی صرفا گردشگری تبدیل شود و ارتباط آن با زندگی روزمره ساکنان کاهش یابد. این مسئله می تواند به نوعی «موزه ای شدن» بافت منجر شود؛ به این معنا که محیط تاریخی به جای آنکه یک فضای زنده و پویا باشد، صرفا به صحنه ای برای بازدید گردشگران تبدیل شود.

۶. ضرورت ظرفیت سنجی گردشگری

یکی از مهم ترین راهکارها برای کاهش آثار منفی گردشگری، تعیین ظرفیت قابل تحمل بنا و بافت تاریخی است. هر بنا دارای ظرفیت مشخصی برای پذیرش بازدیدکننده است و نمی توان بدون محدودیت تعداد گردشگران را افزایش داد.

ظرفیت سنجی باید بر اساس عواملی مانند وضعیت سازه ای، نوع مصالح، حساسیت تزئینات، مساحت فضاها، شرایط اقلیمی، سیستم تهویه، میزان فرسودگی و امکان کنترل مسیر حرکت گردشگران انجام شود.

بر اساس این رویکرد، مدیریت گردشگری باید به سمت بازدید کنترل شده، تعیین مسیرهای مشخص، محدودیت تعداد بازدیدکنندگان در ساعات پرتردد و پایش مستمر وضعیت بنا حرکت کند.

۷. راهکارهای کاهش آثار منفی گردشگری

برای ایجاد تعادل میان گردشگری و حفاظت از میراث فرهنگی می توان مجموعه ای از اقدامات را پیشنهاد کرد:

• تعیین ظرفیت پذیرش گردشگر برای هر بنا و بافت تاریخی؛
• کنترل تعداد و مسیر حرکت بازدیدکنندگان؛
• جلوگیری از تغییر کاربری های ناسازگار با ویژگی های بنا؛
• انجام مطالعات پیش از هرگونه مداخله؛
• رعایت اصل حداقل مداخله در اقدامات مرمتی؛
• استفاده از مصالح و روش های سازگار با بنا؛
• پایش مستمر وضعیت کالبدی و تزئینات؛
• آموزش گردشگران درباره ارزش و حساسیت بنا؛
• محدود کردن فعالیت های تجاری در فضاهای حساس؛
• استفاده از فناوری های دیجیتال برای کاهش فشار بازدید از بخش های آسیب پذیر؛
• اختصاص بخشی از درآمد گردشگری به نگهداری و حفاظت بنا؛
• مشارکت جامعه محلی در مدیریت گردشگری؛
• تدوین برنامه جامع مدیریت گردشگری در بافت های تاریخی.

۸. نتیجه گیری

گردشگری میراث فرهنگی را نمی توان به طور مطلق پدیده ای مثبت یا منفی دانست. این فعالیت در صورت مدیریت صحیح می تواند به افزایش آگاهی عمومی، تقویت هویت فرهنگی و تامین منابع مالی حفاظت و مرمت کمک کند؛ اما گردشگری بی ضابطه و فاقد ظرفیت سنجی می تواند به یکی از عوامل تهدیدکننده میراث معماری تبدیل شود.

افزایش استهلاک و فرسایش کالبدی، آسیب به تزئینات، تغییر کاربری های نامتناسب، تجاری سازی، ایجاد مداخلات غیرضروری و کاهش اصالت بنا از مهم ترین پیامدهای منفی گردشگری بر میراث تاریخی هستند.

ازاین رو، مسئله اصلی نه حذف گردشگری از بناهای تاریخی، بلکه تغییر رویکرد از «گردشگری محوری» به «حفاظت محوری در گردشگری» است. در این رویکرد، گردشگر و بهره برداری اقتصادی از بنا در خدمت حفاظت قرار می گیرند و نه حفاظت در خدمت افزایش ظرفیت گردشگری.

در نهایت، می توان گفت که هرگونه بهره برداری گردشگری از میراث فرهنگی زمانی قابل قبول است که بقای ارزش های تاریخی، معماری و فرهنگی بنا را تضمین کند. اگر گردشگری برای حفظ میراث برنامه ریزی شود، می تواند ابزار حفاظت باشد؛ اما اگر حفاظت برای توسعه گردشگری قربانی شود، گردشگری خود به عاملی برای نابودی تدریجی میراث فرهنگی تبدیل خواهد شد.

با تشکر - سید صادق افزونی