حقوق بین الملل و روز جهانی بشر دوستانه

به نام انسانیت

« روز جهانی بشردوستانه؛ واکاوی مسئولیت های انسانی در آیینه ی حقوق بین الملل و حقوق داخلی»

(( نگاهی نو به مسئولیت های مشترک انسان دوستی  ))

به مناسبت ۱۹ آگوست / ۲۸ مرداد ماه  « روز جهانی بشر دوستانه »

به قلم  : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه :

در جهانی که با زخم های عمیق جنگ، فجایع طبیعی، جابه جایی های اجباری و بی عدالتی های گسترده دست و پنجه نرم می کند، نوزدهم اوت، «روز جهانی بشردوستانه» فرصتی طلایی برای بازاندیشی در ارزش های انسانی و مسئولیت های مشترک جوامع بشری است.   همچنین ۱۹ اوت ( مصادف با ۲۸ مرداد ماه )  روز جهانی بشردوستانه، یادآور ارزش های والای انسانی، کمک رسانی بی قید و شرط و تلاش برای کاهش آلام بشری است. این روز، یادبود حمله مرگبار به دفتر سازمان ملل در بغداد در سال ۲۰۰۳ است که منجر به کشته شدن ۲۲ تن از جمله سرجیو ویرا د ملو، نماینده ویژه وقت سازمان ملل، شد. این واقعه نقطه عطفی در توجه جهانی به امنیت امدادگران و جایگاه حقوق بشردوستانه شد.

در این مقاله سعی کرده ام  با بررسی ابعاد گوناگون موضوع، ضمن تبیین ماهیت حقوق بشردوستانه، نقش و وظایف دولت ها، ملت ها، نهادهای بین المللی و سازمان ملل متحد را مورد تحلیل قرار دهم و در پایان نگاهی تطبیقی به جایگاه این مفاهیم در نظام حقوقی ایران داشته ام .

۱. تبیین مفهومی و فلسفی حقوق بشردوستانه :

حقوق بشردوستانه مجموعه ای از قواعد و اصول حقوقی است که در زمان درگیری های مسلحانه برای کاهش آثار مخرب جنگ و حمایت از غیرنظامیان، مجروحان، اسیران و امدادگران به کار گرفته می شود. این حقوق بخشی از حقوق بین الملل عام بوده و از مفاهیمی چون کرامت انسانی، بی طرفی، عدم تبعیض، تناسب و ضرورت نظامی الهام می گیرد.

تفاوت اساسی حقوق بشردوستانه با حقوق بشر در این است که اولی در شرایط جنگ و نزاع مسلحانه اعمال می شود، در حالی که دومی دائمی و عام الشمول است.

حقوق بشردوستانه، بخشی از حقوق بین الملل عمومی است که هدف آن تنظیم رفتار دولت ها، گروه های مسلح و افراد در هنگام مخاصمات مسلحانه است. این شاخه از حقوق، ضمن حفظ اصل تفکیک بین نظامیان و غیرنظامیان، تلاش دارد تا با محدود کردن وسایل و روش های جنگی، از آلام انسانی بکاهد.

اصول بنیادین آن عبارت اند از :

• اصل تمایز (Distinction): بین غیرنظامیان و نظامیان باید تمایز قائل شد.

• اصل تناسب (Proportionality): خسارات نباید بیش از حد ضرورت باشد.

• اصل ضرورت نظامی (Military Necessity): اقدامات باید فقط در راستای اهداف نظامی ضروری باشد.

• اصل انسان دوستی (Humanity): کرامت انسان ها حتی در جنگ باید حفظ شود.

۲. بنیان های تاریخی و دینی بشردوستی :

مفاهیم بشردوستی صرفا محصول مدرنیته نیستند؛ در ادیان توحیدی و نظام های اخلاقی کهن نیز جلوه هایی از آن مشاهده می شود:

• در اسلام، آیاتی چون «و من احیاها فکانما احیا الناس جمیعا» (مائده: ۳۲) بر ارزش نجات جان انسان تاکید دارند.

• در حقوق اسلامی، قواعد مربوط به عدم آسیب به غیرنظامیان، ممنوعیت تخریب بی دلیل و حرمت مثله کردن در جنگ وجود دارد.

۳. اسناد و منابع بین المللی مرتبط با حقوق بشردوستانه ؛

• کنوانسیون های چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ (حمایت از مجروحان، بیماران، دریانوردان، اسرای جنگی، و غیرنظامیان)

• پروتکل های الحاقی ۱۹۷۷ (حفاظت بیشتر از قربانیان جنگ های داخلی و بین المللی)

• منشور سازمان ملل متحد

• اساسنامه دیوان کیفری بین المللی (۱۹۹۸)

• قطعنامه های مجمع عمومی و شورای امنیت درباره حمایت از امدادگران و تاسیسات بشردوستانه

• راهنماهای بین المللی برای کمک بشردوستانه بدون تبعیض (Humanitarian Principles – OCHA)

۴. مصادیق بین المللی اقدامات بشردوستانه :

1. سازمان ملل متحد ( دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد ) (OCHA): هماهنگی عملیات کمک در کشورهای بحران زده مانند سوریه، اوکراین، میانمار، فلسطین.

2. کمیته بین المللی صلیب سرخ (ICRC): فعالیت در زندان ها، اردوگاه های آوارگان، مناطق جنگی از قبیل یمن و سومالی.

3. پزشکان بدون مرز (MSF): کمک رسانی در بحران های بهداشتی مانند اپیدمی ابولا در آفریقا.

4. برنامه جهانی غذا (WFP): توزیع مواد غذایی به میلیون ها گرسنه در مناطق جنگ زده مانند سودان جنوبی.

5. یونیسف (UNICEF): حمایت از کودکان جنگ زده در افغانستان، یمن، و نوار غزه.

6. سازمان های اسلامی امدادرسانی: مانند الهلال الاحمر ترکیه، قطر چریتی، و جمعیت خیریه سعودی.

۵. مصادیق داخلی از اقدامات بشردوستانه در ایران ؛

1. جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران:

• عملیات امدادرسانی در زلزله کرمانشاه، سیل لرستان، زلزله هرمزگان

• ارسال کمک های بشردوستانه به غزه، لبنان، افغانستان، پاکستان، و سوریه

• خدمات درمانی سیار به مناطق محروم کشور

2. پزشکان داوطلب و جهادگران سلامت:

• اعزام کاروان های سلامت به مناطق مرزی و عشایری

• درمان رایگان بیماران در استان های محروم (سیستان و بلوچستان، خوزستان، کرمان)

3. دانشگاه ها و مراکز علمی:

• تربیت متخصصان حقوق بشردوستانه

• برگزاری همایش های علمی در حوزه حقوق جنگ و صلح

4. نقش دیپلماسی انسانی:

• تلاش های وزارت امور خارجه در زمینه آزادی زندانیان ایرانی در خارج

• ایفای نقش میانجی گرانه در حل بحران های منطقه ای از منظر بشردوستی

۶. نقش دولت ها و نهادهای بین المللی در پاسداشت اصول بشردوستانه :

دولت ها موظف اند :

• اجرای آموزش های حقوق بشردوستانه در نیروهای مسلح

• تضمین امنیت امدادگران

• جرم انگاری نقض اصول بشردوستانه

• همکاری با سازمان های بین المللی بشردوستانه

سازمان ملل متحد ( UN ) وظیفه دارد:

• هماهنگی عملیات امدادی

• نظارت بر رعایت اصول بشردوستی توسط اعضا

• مستندسازی جنایات جنگی و ارجاع سریع و فوری پرونده ها به دیوان کیفری بین المللی

دیگر نهادهای بین المللی:

• ICRC: ( کمیته بین المللی صلیب سرخ ) ماموریت نظارتی، مشاوره حقوقی، گفت وگو با گروه های درگیر

• UNHCR: ( کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان )  رسیدگی به وضعیت پناهندگان

• IFRC: ( فدراسیون بین المللی صلیب سرخ و هلال احمر ) بسیج جمعیت های ملی برای پاسخ به بلایا

۷. وظیفه مردم، رسانه ها و نهادهای مدنی :

• ارتقاء فرهنگ عمومی بشردوستی از طریق رسانه ها

• مشارکت مردمی در کمک های داوطلبانه

• تشکیل NGOهای تخصصی در حوزه امدادرسانی، حقوق بشر و حقوق بین الملل

• گسترش آموزش عمومی درباره مفاهیم بشردوستی در مدارس، مساجد و مراکز فرهنگی

۸. جایگاه حقوق بشردوستانه در نظام حقوقی ایران  ( با نگاه تطبیقی ) :

قوانین و اصول اساسی:

• اصل ۱۵۲ قانون اساسی: سیاست خارجی بر مبنای حمایت از حقوق انسانی

• اصل ۲۹: حق برخورداری از تامین اجتماعی

• اصل ۴۰: آزادی محدود به عدم ضرر به دیگران

• اصل ۷۷ و ۱۲۵: پذیرش معاهدات بین المللی با تصویب مجلس

ایران و کنوانسیون های بین المللی:

• عضویت در کنوانسیون های ژنو ۱۹۴۹

• عضویت در معاهدات مربوط به منع استفاده از سلاح های شیمیایی

• تعهد ضمنی به اصول عرفی حقوق بشردوستانه

نهادهای داخلی مسئول:

• هلال احمر ایران

• مرکز مطالعات بین المللی وزارت خارجه

• ستاد حقوق بشر قوه قضائیه

• سازمان امداد و نجات، وزارت کشور و سازمان مدیریت بحران

۹. چالش ها و راهکارهای تقویت حقوق بشردوستانه در ایران و جهان :

چالش ها:

• سیاسی شدن امدادرسانی

• ممانعت گروه های مسلح از ورود کمک ها

• عدم آگاهی عمومی از اصول بشردوستانه

• تحریم های بین المللی و مانع تراشی در ارسال کمک ها

• کم توجهی به امنیت امدادگران: افزایش حملات به کارمندان سازمان های بشردوستانه (مثلا در افغانستان، مالی، فلسطین)

• فقدان ضمانت اجرای موثر در سطح بین المللی: برخی دولت ها کنوانسیون ها را امضا می کنند اما در عمل به آنها پایبند نیستند.

• فقدان هماهنگی بین نهادهای امدادرسان در بحران ها: چه در سطح ملی و چه بین المللی.

راهکارها:

1. نهادینه سازی آموزش حقوق بشردوستانه: در سطوح مدارس، دانشگاه ها و آموزش های نظامی؛ با همکاری وزارت آموزش وپرورش و دانشگاه های حقوق.

2. ایجاد نظام جامع ملی پاسخ به بحران های بشری: ترکیب تخصص های حقوقی، پزشکی، روانی، امدادی و لجستیکی برای ارتقای کارآمدی پاسخ های داخلی.

3. دیپلماسی فعال انسانی: بهره گیری از ظرفیت دیپلماتیک ایران برای میانجی گری و حمایت از ملت های تحت ظلم.

4. حمایت از سازمان های مردم نهاد (NGOها): تسهیل در ثبت، تامین مالی و فعالیت آنها با هدف تقویت کمک های بشردوستانه در بحران های داخلی و خارجی.

5. تقویت همکاری های منطقه ای: از طریق سازمان هایی مانند سازمان همکاری اسلامی (OIC) و اکو (ECO) برای مدیریت بلایا و بحران های انسانی.

6. ایجاد مراکز تحقیقاتی و مطالعاتی در حوزه بشردوستی: برای ارائه راهکارهای علمی و بومی سازی مفاهیم بین المللی.

۱۰. جایگاه بشردوستی در جهان آینده؛ نیاز به بازتعریف رویکردها :

در عصر پسامدرن و تحولات پرشتاب بین المللی، مفاهیم سنتی قدرت، دولت و جنگ دچار تحول شده اند. امروز جنگ های نیابتی، جنگ سایبری، جنگ های ترکیبی و فجایع محیط زیستی به شدت ابعاد بشردوستانه یافته اند. در چنین جهانی:

• تعریف “مخاطرات بشری” دیگر تنها محدود به درگیری مسلحانه نیست؛ بلکه تغییرات اقلیمی، مهاجرت های جمعی، قحطی و بیماری های واگیردار نیز به دغدغه های بشردوستانه بدل شده اند.

• فناوری می تواند خدمت گزار بشردوستی باشد: استفاده از پهپادها برای امدادرسانی، هوش مصنوعی در شناسایی مناطق آسیب دیده، و بلاک چین برای شفافیت مالی در کمک های مردمی.

• لزوم اخلاقی شدن سیاست خارجی کشورها: هر کشوری باید منافع خود را در چارچوب قواعد و ارزش های انسانی بازتعریف کند.

نتیجه گیری:

روز جهانی بشردوستانه، فرصتی برای تامل در این پرسش بنیادی است که در جهان پرآشوب امروز، نقش ما در کاهش درد و رنج بشر چیست؟

ایران، با پیشینه تمدنی غنی، تعالیم دینی انسانی، و تجربه های گران بهای در کمک رسانی داخلی و بین المللی، می تواند الگویی برای کشورهای منطقه و جهان باشد. این مهم، نیازمند هم افزایی میان دولت، ملت، نهادهای مدنی و سازمان های بین المللی است.

در نهایت، گرامیداشت این روز نباید صرفا شعاری یا آیینی باشد؛ بلکه باید به بستری برای تغییر نگرش و عمل به مسئولیت های انسانی، قانونی و بین المللی ما بدل شود.

پیشنهادات پایانی برای تقویت اقدامات بشردوستانه در ایران :

1. تدوین «سند ملی حقوق بشردوستانه» با مشارکت مجلس، قوه قضائیه و نهادهای مدنی

2. افزایش سهم بودجه ای برای سازمان های امدادی و بشردوستانه

3. ترویج ارزش های بشردوستی در رسانه ملی و فضای مجازی

4. همکاری دانشگاه ها با نهادهای بین المللی برای تربیت متخصص حقوق بشردوستانه

5. حمایت حقوقی از امدادگران داخلی در شرایط بحرانی