Reza Omraie
4 یادداشت منتشر شدهضرورت و نقش ابزارهای تخصصی در کوچینگ حرفه ای، از کوچینگ فردی و سازمانی تا مدیریت، خانواده و کوچینگ کودکان
نویسنده: پروفسور دکتر رضا عمرائی
چکیده
کوچینگ حرفه ای صرفا مجموعه ای از پرسش ها یا گفت وگوهای هدفمند نیست، بلکه فرایندی تخصصی برای تسهیل آگاهی، یادگیری، تصمیم گیری، تغییر و دستیابی به عملکرد مطلوب است. انسان ها از نظر شخصیت، تجربه، نظام ارزشی، سبک یادگیری، شرایط زندگی، محیط اجتماعی و سازمانی و همچنین آمادگی برای تغییر با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین استفاده از یک ابزار ثابت و یکسان برای همه مراجعان نمی تواند پاسخگوی پیچیدگی های فرایند کوچینگ باشد.
یک کوچ حرفه ای باید بتواند متناسب با موقعیت، هدف، ویژگی های فرد و ماهیت مسئله، ابزار مناسب را انتخاب کند. این ضرورت در حوزه های مختلف کوچینگ، از کوچینگ فردی و مدیریتی تا کوچینگ سازمانی، خانواده و کودکان و نوجوانان، اهمیت بیشتری پیدا می کند. ابزارهایی مانند پرسشگری قدرتمند، بازخورد، هدف گذاری، مدل های تغییر، تحلیل وضعیت، بازسازی شناختی، تکنیک های ارتباطی، مدل هایNLP، ابزارهای ارزیابی و مدل های سیستمی، هر یک می توانند در مرحله ای از فرایند کوچینگ نقش موثری داشته باشند.
هدف این یادداشت علمی، بررسی چرایی نیاز کوچ به جعبه ابزاری متنوع و تبیین نقش این ابزارها در تسهیل تغییر و توسعه انسان است.
مقدمه
کوچینگ در سال های اخیر از یک مفهوم نسبتا محدود در حوزه توسعه فردی و عملکرد به رویکردی گسترده در زمینه های مختلف زندگی، مدیریت، کسب وکار، سازمان و آموزش تبدیل شده است. امروزه کوچ ممکن است با یک مدیر ارشد، یک کارآفرین، یک کارمند، یک والد، یک زوج، یک کودک یا نوجوان و یا حتی یک تیم و سازمان کار کند.
طبیعی است که چنین تنوعی در مراجعان و موقعیت های کوچینگ، نیازمند تنوع در دانش، مهارت و ابزارهای کوچ باشد.
یکی از خطاهای رایج در کوچینگ، تصور این است که کوچ حرفه ای باید یک تکنیک خاص را برای همه افراد به کار ببرد. در حالی که ابزار در کوچینگ هدف نیست، ابزار وسیله ای برای تسهیل فرایند آگاهی و تغییر است.
همان گونه که یک پزشک برای شرایط مختلف بیماران از ابزارها و روش های متفاوت استفاده می کند، کوچ نیز باید دارای مجموعه ای از مدل ها، تکنیک ها و ابزارهای حرفه ای باشد تا بتواند متناسب با شرایط مراجع، بهترین مداخله کوچینگ را انتخاب کند.
داشتن ابزارهای متعدد البته به معنای استفاده هم زمان از همه آن ها نیست. برعکس، کوچ حرفه ای کسی است که می داند چه زمانی از چه ابزاری استفاده کند و چه زمانی هیچ ابزاری را به کار نبرد.
چرا یک ابزار واحد برای همه مراجعان کافی نیست؟
هر انسان یک سیستم منحصربه فرد است. افراد در نحوه تفکر، احساس، تصمیم گیری، ارتباط، یادگیری و مواجهه با تغییر تفاوت دارند. ممکن است یک مراجع با یک سوال قدرتمند به بینش مهمی برسد، در حالی که مراجع دیگری برای رسیدن به همان سطح از آگاهی به یک تمرین، مدل تصویری، تحلیل موقعیت یا تکنیک متفاوت نیاز داشته باشد.برای مثال، فردی که هدف خود را به خوبی می شناسد اما برای اقدام کردن دچار تردید است، ممکن است به ابزارهای مربوط به تصمیم گیری، باورها و برنامه اقدام نیاز داشته باشد.
در مقابل، فردی که هنوز مسئله اصلی خود را به درستی تعریف نکرده است، ابتدا به فرایندهایی برای افزایش آگاهی، روشن سازی مسئله و کشف نیازهای واقعی خود احتیاج دارد.
بنابراین ابزار باید تابع نیاز مراجع باشد، نه اینکه مراجع مجبور شود خود را با ابزار تطبیق دهد
.
ابزارهای کوچینگ در کوچینگ فردیدر کوچینگ فردی، هدف معمولا کمک به مراجع برای شناخت بهتر خود، روشن کردن اهداف، کشف موانع، افزایش مسئولیت پذیری و حرکت به سوی وضعیت مطلوب است.
کوچ در این حوزه می تواند از ابزارهای مختلفی استفاده کند از جمله:- پرسشگری قدرتمند
- تعیین و شفاف سازی اهداف
- بررسی وضعیت موجود و مطلوب
- شناسایی منابع و توانمندی ها
- تحلیل موانع
- بررسی باورها و الگوهای فکری
- بازخورد
- طراحی برنامه اقدام
- بررسی گزینه ها و پیامدهای تصمیم
- تکنیک های افزایش خودآگاهی
- مدل های تغییر و تحول
- ابزارهای ارتباطی و زبانی
در اینجا نیز اصل اساسی، انتخاب هوشمندانه ابزار است.
برای نمونه، اگر مراجع می گوید می دانم چه کاری باید انجام دهم اما نمی توانم شروع کنم، کوچ نباید صرفا به او یک برنامه عملیاتی بدهد. ممکن است مانع اصلی در سطح باور، ترس، تصویر ذهنی از آینده یا تجربه های قبلی او قرار داشته باشد.
در چنین شرایطی، ابزار مناسب باید به کشف و بررسی این موانع کمک کند.
در محیط مدیریت، کوچ با مسائل پیچیده تری مواجه است. مدیر معمولا علاوه بر مسائل فردی، با موضوعاتی مانند عملکرد کارکنان، تصمیم گیری، تعارض، تفویض اختیار، ارتباطات، انگیزش، رهبری و تغییر سازمانی مواجه است.
بنابراین جعبه ابزار کوچ مدیریتی باید گسترده تر باشد.کوچ مدیران ممکن است در فرایند کوچینگ از ابزارهایی برای:
خودآگاهی مدیریتی، سبک رهبری، ارتباط موثر، تصمیم گیری، مدیریت تعارض، تفویض اختیار، بازخورد، مدیریت عملکرد، توسعه کارکنان، مدیریت تغییر و تفکر سیستمی استفاده کند.برای مثال، گاهی مسئله ای که مدیر آن را *ضعف عملکرد کارمند* می داند، در واقع ناشی از ضعف ارتباط، ابهام در انتظارات، نبود بازخورد یا سبک مدیریتی نامتناسب است.
در این شرایط، کوچ باید بتواند مسئله را از زوایای مختلف بررسی کند.
- چه چیزی باعث ایجاد این الگو شده است؟
- این رفتار چه اثری بر سایر بخش های سازمان دارد؟
- اگر این تصمیم تغییر کند، چه بخش هایی تحت تاثیر قرار می گیرند؟
- چه الگوهایی در سازمان تکرار می شوند؟
- چه چیزی مانع تغییر سیستم می شود؟
اینجاست که تفکر سیستمی، مدل های سازمانی و ابزارهای تحلیل روابط و الگوها اهمیت پیدا می کنند.
کوچ بدون ابزارهای مناسب ممکن است صرفا به فرد کمک کند، در حالی که مشکل اصلی در سیستم باقی می ماند.خانواده نیز یک سیستم پویا است. تغییر رفتار یک عضو خانواده می تواند رفتار اعضای دیگر را تحت تاثیر قرار دهد.
در کوچینگ خانواده، کوچ باید علاوه بر مهارت های ارتباطی، توانایی مشاهده روابط، نقش ها، الگوهای تعامل و چرخه های رفتاری را داشته باشد.ابزارهای کوچینگ در این حوزه می توانند به خانواده کمک کنند تا:
- الگوهای ارتباطی خود را بهتر بشناسند.
- تعارض ها را از زاویه جدیدی ببینند.
- نیازهای یکدیگر را بهتر درک کنند.
- مسئولیت های خود را شفاف تر کنند.
- درباره آینده مطلوب خانواده گفت وگو کنند.
- راهکارهای جدیدی برای تعامل پیدا کنند.
در اینجا نیز هدف کوچ، تصمیم گیری به جای اعضای خانواده نیست، بلکه ایجاد شرایطی برای افزایش آگاهی و توانایی انتخاب اعضای سیستم خانواده است.
کوچینگ کودکان و نوجوانان نیازمند حساسیت و ابزارهای متناسب با سن، رشد شناختی و شرایط ارتباطی آنان است.
نمی توان انتظار داشت کودکی همانند یک مدیر بزرگسال با مدل های پیچیده تحلیلی کار کند.
در کوچینگ کودکان و نوجوانان، ابزارهایی مانند:- داستان
- تصویر
- بازی
- استعاره
- پرسش های ساده و خلاقانه
- فعالیت های عملی
- ترسیم آینده مطلوب
- شناسایی توانمندی ها
- تمرین های ارتباطی
- فعالیت های هدف گذاری متناسب با سن
می توانند بسیار موثر باشند.
در این حوزه، کوچ باید علاوه بر مهارت کوچینگ، شناخت مناسبی از ویژگی های رشدی کودک و نوجوان داشته باشد و مرزهای حرفه ای کوچینگ را رعایت کند.
همچنین در مواردی که موضوع مطرح شده از حیطه کوچینگ خارج می شود و نیازمند مداخله تخصصی روان شناختی، پزشکی یا سایر خدمات تخصصی است، کوچ باید بتواند آن را تشخیص داده و مراجع را به متخصص مناسب ارجاع دهد.
یکی از حوزه هایی که می تواند مجموعه ابزارهای ارتباطی و زبانی کوچ را توسعه دهد، برنامه ریزی عصبی کلامی (NLP) است.
NLP می تواند به کوچ در توجه دقیق تر به زبان، الگوهای ارتباطی، نحوه شکل گیری معنا، بازنمایی ذهنی و برخی الگوهای رفتاری کمک کند.ابزارهای زبانی و ارتباطی NLP می توانند در مواردی مانند:
- ایجاد ارتباط موثر
- افزایش کیفیت پرسشگری
- شناسایی الگوهای زبانی
- بازتعریف و بازنگری در برداشت ها
- کار با اهداف
- توجه به تفاوت های فردی
- افزایش انعطاف پذیری ارتباطی
مورد استفاده قرار گیرند.
اما نکته مهم این است که NLP نباید جایگزین اصول اخلاقی و حرفه ای کوچینگ شود.ابزار قدرتمند زمانی ارزشمند است که در خدمت مراجع، انتخاب آگاهانه و فرایند حرفه ای کوچینگ قرار گیرد.
ابزار زیاد به معنای استفاده زیاد نیست
یکی از مهم ترین ویژگی های کوچ حرفه ای، توانایی انتخاب است.داشتن ده ها ابزار به تنهایی نشانه حرفه ای بودن نیست. ممکن است یک کوچ ابزارهای بسیار زیادی بداند اما در انتخاب ابزار مناسب دچار مشکل شود.
حرفه ای بودن زمانی معنا پیدا می کند که کوچ بتواند تشخیص دهد:
- الان مراجع به چه چیزی نیاز دارد؟
- گاهی بهترین ابزار یک پرسش ساده است.
- گاهی سکوت.
- گاهی بازخورد.
- گاهی یک مدل تصویری.
- گاهی بررسی یک باور.
- گاهی تحلیل سیستم.
- و گاهی نیز بهترین تصمیم این است که کوچ هیچ تکنیک خاصی را اجرا نکند و فقط با حضور حرفه ای و گوش دادن عمیق، به مراجع اجازه دهد خودش به پاسخ برسد.
بنابراین هدف از داشتن جعبه ابزار گسترده، تکنیک زدگی نیست، افزایش انعطاف پذیری حرفه ای است.
کوچ باید *جعبه ابزار* داشته باشد، نه یک ابزار.
کوچ حرفه ای را می توان به یک متخصص مجهز به جعبه ابزار تشبیه کرد.
جعبه ابزار کوچ می تواند شامل چند خانواده اصلی باشد:- ابزارهای ارتباطی
- گوش دادن فعال، بازتاب، بازخورد، همدلی، پرسشگری و ایجاد ارتباط.
- ابزارهای شناختی
- بررسی افکار، باورها، فرض ها، برداشت ها و چارچوب های ذهنی.
- ابزارهای هدف گذاری
- تعیین هدف، روشن سازی نتیجه مطلوب، اولویت بندی و طراحی مسیر.
- ابزارهای رفتاری
- برنامه اقدام، تمرین، ایجاد عادت و پیگیری پیشرفت.
- ابزارهای سیستمی
- بررسی روابط، نقش ها، الگوهای تکرارشونده و اثر متقابل اجزای سیستم.
- ابزارهای NLP
- تکنیک های زبانی و ارتباطی برای افزایش انعطاف پذیری و کیفیت گفت وگو.
- ابزارهای خلاقانه
- تصویر، استعاره، داستان، بازی، ترسیم و روش های تجربی.
این تنوع به کوچ اجازه می دهد متناسب با فرد و موقعیت، ابزار مناسب را انتخاب کند.
نتیجه گیری
تغییر انسان فرایندی پیچیده و چندبعدی است. انسان فقط مجموعه ای از افکار نیست، او در خانواده، سازمان، جامعه و روابط خود زندگی می کند و رفتار او تحت تاثیر عوامل مختلف قرار دارد.به همین دلیل، کوچ حرفه ای نمی تواند صرفا به یک مدل یا چند سوال محدود شود.
کوچ باید مجموعه ای از دانش، مهارت، نگرش و ابزارهای حرفه ای را در اختیار داشته باشد و بتواند با توجه به شرایط، مناسب ترین ابزار را انتخاب کند.در کوچینگ فردی، ابزارها به افزایش خودآگاهی و حرکت به سوی اهداف کمک می کنند. در مدیریت، به توسعه رهبری و عملکرد کمک می کنند. در سازمان، امکان نگاه سیستمی و بررسی الگوهای پیچیده را فراهم می سازند. در خانواده، به بهبود ارتباط و شناخت الگوهای تعاملی کمک می کنند و در کوچینگ کودکان و نوجوانان، ابزارهای متناسب با سن و دنیای آنان امکان ارتباط و یادگیری موثرتر را فراهم می سازند.
در نهایت، کوچ حرفه ای کسی نیست که بیشترین تکنیک ها را بلد باشد، بلکه کسی است که می داند در چه زمانی، برای چه کسی، با چه هدفی و با چه ملاحظات اخلاقی و حرفه ای از چه ابزاری استفاده کند.بنابراین، توسعه جعبه ابزار کوچینگ را باید بخشی از مسیر رشد حرفه ای کوچ دانست، مسیری که در آن هدف نهایی، افزایش تعداد تکنیک ها نیست، بلکه افزایش توانایی کوچ برای تسهیل آگاهی، یادگیری، انتخاب و تغییر پایدار در انسان ها و سیستم هاست.
با آرزوی آرامش و بهترین ها برای هموطنانم
عمرائی