آموزش تاب آوری از کودکی آغاز می شود

 آموزش تاب آوری از کودکی آغاز می شود

آموزش تاب آوری از کودکی آغاز می شود؛ زیرا کودک از سال های نخست زندگی یاد می گیرد چگونه با تغییر، ناکامی، ترس، فشار، تعارض و تجربه های دشوار روبه رو شود. تاب آوری به معنای نداشتن مشکل یا زندگی بدون شکست نیست. تاب آوری یا resiliency یعنی کودک بتواند در برابر شرایط دشوار واکنش سازگارانه نشان دهد، از تجربه های خود یاد بگیرد و پس از بحران یا ناکامی دوباره به مسیر رشد بازگردد. به همین دلیل، آموزش تاب آوری کودکان یکی از مهم ترین موضوعات در تربیت، آموزش و سلامت روان و اجتماعی نسل آینده است.

 تاب آوری کودکان چیست؟

تاب آوری کودکان مجموعه ای از توانایی ها، مهارت ها و منابع فردی و اجتماعی است که به کودک کمک می کند با موقعیت های دشوار سازگار شود و مسیر رشد خود را ادامه دهد. کودکی که تاب آوری بیشتری دارد، در برابر شکست به سرعت تسلیم نمی شود، برای حل مسئله تلاش می کند، احساسات خود را بهتر می شناسد و می تواند از والدین، معلمان و دیگر افراد قابل اعتماد کمک بگیرد.

تاب آوری یا resiliency یک ویژگی ثابت و از پیش تعیین شده نیست. کودک می تواند آن را در محیط خانواده، مدرسه و جامعه یاد بگیرد و تقویت کند. کیفیت رابطه با والدین، امنیت عاطفی، فرصت تجربه کردن، امکان اشتباه کردن، آموزش مهارت های ارتباطی و حل مسئله و برخورد مناسب بزرگسالان با شکست، همگی در شکل گیری تاب آوری کودکان نقش دارند.

چرا آموزش تاب آوری از کودکی اهمیت دارد؟

دوران کودکی پایه بسیاری از الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری انسان را شکل می دهد. کودک در این سال ها نخستین تجربه های خود از موفقیت، شکست، پذیرش، طرد، رقابت، همکاری، ترس و حل مسئله را تجربه می کند. چگونگی مواجهه کودک با این تجربه ها می تواند در سال های بعد بر اعتمادبه نفس، روابط اجتماعی و توانایی او برای مدیریت فشارهای زندگی اثر بگذارد.

کودکی که همیشه از تجربه دشواری دور نگه داشته می شود، ممکن است فرصت کافی برای یادگیری مقابله سازنده با مشکلات پیدا نکند. از سوی دیگر، قرار دادن کودک در معرض فشارهای شدید بدون حمایت و آموزش نیز می تواند آسیب زا باشد. هدف آموزش تاب آوری این است که کودک در محیطی امن و حمایتگر، تجربه های دشوار متناسب با سن خود را پشت سر بگذارد و یاد بگیرد چگونه با آنها مواجه شود.

تاب آوری کودکان در دنیای امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. کودکان با تغییرات سریع اجتماعی، فشارهای آموزشی، فضای مجازی، مقایسه اجتماعی، اخبار نگران کننده، تعارض های خانوادگی و گاهی بحران های اقتصادی یا اجتماعی روبه رو هستند. آموزش تاب آوری می تواند به کودک کمک کند در چنین شرایطی انعطاف پذیرتر باشد و احساس توانمندی بیشتری داشته باشد.

نقش خانواده در آموزش تاب آوری کودکان

خانواده نخستین مدرسه تاب آوری است.

 کودک قبل از آنکه درباره تاب آوری چیزی بخواند، آن را در رفتار بزرگسالان مشاهده می کند. وقتی والدین در شرایط دشوار آرامش نسبی خود را حفظ می کنند، درباره مشکل گفت وگو می کنند، برای یافتن راه حل تلاش می کنند و از پذیرش اشتباه نمی ترسند، کودک نیز به صورت غیرمستقیم مهارت های تاب آورانه را یاد می گیرد.

رابطه ایمن و حمایتگر میان والدین و کودک یکی از پایه های مهم تاب آوری است. کودک باید بداند حتی زمانی که شکست می خورد، اشتباه می کند یا احساس ناخوشایندی دارد، همچنان ارزشمند و دوست داشتنی است. پذیرش هیجان های کودک به معنای تایید همه رفتارهای او نیست. والدین می توانند احساس کودک را بپذیرند و هم زمان رفتار مناسب را آموزش دهند.

برای نمونه، زمانی که کودک از شکست در یک مسابقه ناراحت است، گفتن جمله هایی مانند «مهم نیست، گریه نکن» فرصت یادگیری را از او می گیرد. گفت وگو درباره احساس کودک، کمک به شناخت علت ناراحتی و سپس بررسی تجربه می تواند بسیار مفیدتر باشد. کودک می تواند یاد بگیرد که شکست دردناک است، اما پایان مسیر نیست.

نقش والدین در پرورش اعتماد به توانمندی کودک

یکی از عناصر مهم آموزش تاب آوری، ایجاد احساس توانمندی است. کودک باید تجربه کند که می تواند در برخی موقعیت ها تصمیم بگیرد، مسئله ای را حل کند و نتیجه تلاش خود را ببیند. حمایت افراطی والدین و انجام دادن همه کارها به جای کودک، فرصت رشد استقلال و حل مسئله را کاهش می دهد.

والدین می توانند مسئولیت های متناسب با سن به کودک بدهند، از او نظر بخواهند و اجازه دهند در محیطی امن پیامد انتخاب های خود را تجربه کند. وقتی کودک کاری را به دشواری انجام می دهد، بهتر است پیش از ارائه راه حل آماده، از او پرسیده شود «به نظرت چه راه هایی وجود دارد؟» چنین پرسش هایی ذهن کودک را به سمت فکر کردن، انتخاب کردن و حل مسئله هدایت می کند.

آموزش مهارت حل مسئله به کودکان

حل مسئله یکی از مهارت های اصلی در تاب آوری کودکان است. زندگی کودک پر از مسائل کوچک و بزرگ است؛ از اختلاف با همکلاسی گرفته تا انجام تکالیف، شکست در یک فعالیت، از دست دادن یک وسیله یا کنار آمدن با تغییر.

آموزش حل مسئله می تواند از مسائل ساده شروع شود. کودک ابتدا باید مسئله را بشناسد، سپس راه های مختلف را در ذهن خود بررسی کند، پیامد هر راه را بسنجد و یک انتخاب انجام دهد. پس از آن نیز می توان درباره نتیجه تصمیم گفت وگو کرد. این فرایند به کودک یاد می دهد که هر مشکل الزاما بن بست نیست و برای بسیاری از مسائل می توان راه های متفاوتی پیدا کرد.

 نقش مدرسه در آموزش تاب آوری

مدرسه یکی از مهم ترین محیط های رشد تاب آوری کودکان است. کودک بخش مهمی از زمان خود را در مدرسه می گذراند و در این محیط با موفقیت، رقابت، شکست، همکاری، دوستی و تعارض روبه رو می شود. بنابراین آموزش تاب آوری نباید به خانواده محدود شود.

معلمان می توانند کلاس درس را به محیطی تبدیل کنند که در آن اشتباه کردن بخشی از فرایند یادگیری باشد. وقتی دانش آموز از پاسخ نادرست نمی ترسد، مشارکت بیشتری خواهد داشت و احتمال تجربه و یادگیری او افزایش پیدا می کند. تشویق تلاش، آموزش مهارت های ارتباطی، تقویت همکاری و کمک به دانش آموز برای مدیریت هیجان ها از اقداماتی است که به رشد تاب آوری کمک می کند.

مدرسه تاب آور مدرسه ای است که در آن کودک احساس تعلق، امنیت و دیده شدن دارد. کیفیت رابطه میان معلم و دانش آموز می تواند در تجربه کودک از مدرسه و توانایی او برای مقابله با دشواری ها موثر باشد.

 آموزش سواد هیجانی و ارتباط آن با تاب آوری

کودکی که نتواند احساسات خود را تشخیص دهد، ممکن است در مدیریت آنها نیز با مشکل بیشتری مواجه شود. آموزش تاب آوری کودکان با آموزش سواد هیجانی ارتباط نزدیکی دارد. کودک باید بتواند احساساتی مانند ترس، خشم، غم، نگرانی، ناامیدی و شادی را بشناسد و درباره آنها حرف بزند.

نام گذاری هیجان ها به کودک کمک می کند تجربه درونی خود را بهتر درک کند. والدین و معلمان می توانند با استفاده از داستان، بازی، نقاشی و گفت وگو درباره موقعیت های روزمره، شناخت هیجان ها را به یک تجربه طبیعی تبدیل کنند. کودک به مرور یاد می گیرد که احساسات تغییر می کنند و می توان برای مدیریت آنها از روش های سازنده استفاده کرد.

 تاب آوری و نقش بازی در کودکی

بازی یکی از مهم ترین مسیرهای یادگیری در دوران کودکی است. بسیاری از مهارت های مرتبط با تاب آوری، از جمله همکاری، تحمل ناکامی، مذاکره، حل مسئله، تصمیم گیری و مدیریت هیجان، در جریان بازی تمرین می شوند.

بازی های گروهی به کودک فرصت می دهند با اختلاف نظر مواجه شود، نوبت را رعایت کند، شکست را تجربه کند و دوباره تلاش کند. بازی آزاد نیز به کودک اجازه می دهد خلاقیت خود را به کار بگیرد و برای مسائل مختلف راه حل پیدا کند. بنابراین بازی باید بخشی از فرایند تربیت و آموزش تاب آوری کودکان باشد.

 تاب آوری در برابر فشارهای فضای دیجیتال

کودکان امروز از سنین پایین با ابزارهای دیجیتال و شبکه های اجتماعی مواجه هستند. فضای دیجیتال می تواند فرصت های آموزشی و ارتباطی ارزشمندی ایجاد کند، اما در کنار آن با چالش هایی مانند مقایسه اجتماعی، اطلاعات نادرست، فشار همسالان، تجربه طرد آنلاین و مصرف افراطی محتوا همراه است.

آموزش تاب آوری در زیست بوم دیجیتال به کودک کمک می کند میان واقعیت و تصویر ارائه شده در فضای مجازی تفاوت بگذارد، هیجان های خود را در مواجهه با محتوای نگران کننده مدیریت کند و هنگام تجربه فشار یا آزار آنلاین از بزرگسالان قابل اعتماد کمک بگیرد. آموزش سواد رسانه ای و دیجیتال در کنار تاب آوری می تواند زمینه انتخاب های سالم تر را فراهم کند.

 تاب آوری به معنای قوی بودن همیشگی نیست

یکی از برداشت های نادرست درباره تاب آوری این است که کودک تاب آور نباید بترسد، گریه کند یا ناراحت شود. در حالی که تاب آوری به معنای حذف هیجان های دشوار نیست. کودک تاب آور نیز ممکن است غمگین، خشمگین یا مضطرب شود. تفاوت در این است که می تواند با کمک حمایت اجتماعی و مهارت های آموخته شده، بهتر با این احساسات کنار بیاید و پس از تجربه دشوار دوباره به مسیر زندگی بازگردد.

به همین دلیل، آموزش تاب آوری باید با پذیرش هیجان ها همراه باشد. کودکی که یاد می گیرد احساسات خود را پنهان کند، الزاما تاب آورتر نشده است. تاب آوری زمانی رشد می کند که کودک بتواند احساس خود را بشناسد، درباره آن صحبت کند و راهی سالم برای مدیریت آن پیدا کند.

 چگونه آموزش تاب آوری را از خانه آغاز کنیم؟

آموزش تاب آوری از رفتارهای ساده روزمره آغاز می شود. گفت وگو با کودک، گوش دادن واقعی به او، احترام به احساساتش، ایجاد فرصت تصمیم گیری، آموزش حل مسئله، تشویق تلاش، اجازه تجربه شکست های کوچک و فراهم کردن حمایت عاطفی از مهم ترین زمینه های رشد تاب آوری هستند.

والدین لازم نیست برای آموزش تاب آوری همیشه یک برنامه رسمی و پیچیده داشته باشند. یک گفت وگوی کوتاه پس از یک تجربه دشوار، پرسیدن نظر کودک درباره راه حل ها یا کمک به او برای برنامه ریزی یک کار می تواند به تقویت این مهارت ها کمک کند. استمرار و کیفیت رابطه، اهمیت بیشتری از آموزش های مقطعی دارد.

 آموزش تاب آوری، سرمایه گذاری برای آینده کودک

تاب آوری یکی از سرمایه های مهم زندگی است. کودک امروز در آینده با تغییر شغل، شکست های تحصیلی و حرفه ای، تغییر روابط، بحران های اجتماعی، فشارهای اقتصادی و مسائل پیش بینی نشده مواجه خواهد شد. هیچ نظام تربیتی نمی تواند همه مشکلات آینده را از مسیر کودک حذف کند، اما می تواند توانایی مواجهه سالم تر با مشکلات را در او پرورش دهد.

آموزش تاب آوری کودکان در واقع آموزش مهارت زندگی است. این آموزش به کودک کمک می کند خودش را بهتر بشناسد، از دیگران کمک بگیرد، در برابر شکست انعطاف بیشتری داشته باشد، برای مسائل راه حل پیدا کند و در شرایط دشوار امید و احساس توانمندی خود را حفظ کند.

 جمع بندی

آموزش تاب آوری از کودکی آغاز می شود؛ از خانواده، بازی، مدرسه، گفت وگو و تجربه های روزمره. تاب آوری یک ویژگی جادویی یا ذاتی نیست که برخی کودکان داشته باشند و برخی دیگر نداشته باشند. این توانایی در بستر رابطه های امن، فرصت تجربه، آموزش مهارت های زندگی و حمایت اجتماعی رشد می کند.

هرچه کودک زودتر بیاموزد که شکست پایان راه نیست، احساسات قابل شناخت و مدیریت هستند، برای مشکلات می توان راه حل پیدا کرد و در شرایط دشوار می توان از دیگران کمک گرفت، زمینه مناسب تری برای رشد تاب آوری فراهم می شود. از این منظر، آموزش تاب آوری کودکان یکی از پایه های مهم تربیت نسل سالم، انعطاف پذیر و توانمند است. کودکی که امروز تاب آوری را تمرین می کند، فردایی آماده تر برای مواجهه با تغییر، بحران و فرصت های زندگی خواهد داشت.

تاب آوری کودکان به طور مستقیم با میزان موفقیت و پیشرفت  آنها در ارتباط است و این مهارت را در کودکی می توان به خوبی ایجاد و تقویت نمود.
هیچ کس نمی داند چه اتفاقاتی در انتظار او و عزیزانش است. این نگرانی ممکن است از شما مادر یا پدری کنترل گر و محدودکننده بسازد؛ والدینی که نمی گذارند فرزندشان پیش پاافتاده ترین چالش ها را تجربه کند و از ترس شکست یا آسیب، او را دائما تعقیب می کنند! در این شرایط، به مرور از زندگی عادی خود فاصله می گیرید و به فردی مضطرب و ناامن تبدیل می شوید. فرزندتان هم احتمالا بیش از اندازه وابسته و ناتوان خواهد ماند.

اما کاش تنها مشکل این حجم از کنترل گری، همین بود! شما حتی نمی دانید تا چه زمانی می توانید از فرزند وابسته خود مراقبت کنید. در نهایت کودک شما یک روز مجبور است روی پای خود بایستد و با چنین شیوه تربیتی، ابزار لازم برای آزمودن و مبارزه کردن را در اختیار نخواهد داشت.

البته من اطمینان دارم این چیزی نیست که برای فرزندان خود بخواهید! بنابراین شاید بهتر باشد همین حالا که کودک شما هنوز نوپا و بی تجربه است مهارت های لازم را برای مواجهه با روزهای سخت زندگی به او آموزش بدهید. درواقع، به جای اینکه در همه صحنه های سخت روزگار، سپر بلای فرزند خود بشوید، ابزارهای مبارزه را در اختیار او قرار بدهید. تاب آوری یکی از مهم ترین این ابزارها است. در این مقاله به شما آموزش می دهیم چطور تاب آوری کودکان را افزایش بدهید و به جای ماهی دادن، ماهیگیری را به آن ها بیاموزید.
مهارت تاب آوری در کودکان به چه معنا است؟

کودکان دائما در حال تغییر هستند و سلامت روان آن ها به شدت تحت تاثیر شرایط محیطی قرار دارد. آن ها از افراد بزرگسال آسیب پذیرتر هستند و برای رشد بهتر و عملکرد سازگارانه، نیاز به آموزش مهارت های مختلف و تربیت مناسب دارند. یکی از مهارت هایی که کودکان باید یاد بگیرند مهارت تاب آوری است.