آن اس. مستن؛ بانوی تاب آوری و نظریه جادوی رایج

آن اس. مستن؛ بانوی تاب آوری و نظریه جادوی رایج

آن اس. مستن (Ann S. Masten) از چهره های برجسته و اثرگذار در علم تاب آوری و روان شناسی رشد است. نام او بیش از هر چیز با پژوهش های چند دهه ای درباره تاب آوری کودکان و نوجوانان و مفهوم مشهور «جادوی رایج» یا «جادوی عادی» (Ordinary Magic) پیوند خورده است. ایده اصلی مستن ساده و در عین حال عمیق است: تاب آوری یک توانایی خارق العاده و مخصوص افراد استثنایی نیست؛ انسان ها از طریق ظرفیت های طبیعی رشد، روابط حمایتی و نظام های سازگاری روزمره می توانند در برابر دشواری ها سازگار شوند و مسیر رشد خود را ادامه دهند.

مستن در سال ۱۹۵۱ در ایالات متحده آمریکا متولد شد. تحصیلات دانشگاهی خود را در کالج اسمیت در رشته های روان شناسی و ادبیات انگلیسی آغاز کرد و پس از آن برای ادامه تحصیل به دانشگاه مینه سوتا رفت. او در سال ۱۹۸۲ دکترای روان شناسی بالینی خود را از دانشگاه مینه سوتا دریافت کرد. مسیر علمی او از همان دوران با مطالعه کودکانی پیوند خورد که در معرض خطرها و شرایط دشوار قرار داشتند اما با وجود این شرایط، توانستند سازگاری مناسبی داشته باشند و به رشد خود ادامه دهند.

مستن در شکل گیری مطالعات علمی تاب آوری تحت تاثیر پژوهش های نورمن گارمزی قرار گرفت. خود او توضیح داده است که ایده های گارمزی درباره کودکانی که در شرایط پرخطر زندگی می کردند اما برخلاف انتظار عملکرد مناسبی داشتند، در انتخاب مسیر حرفه ای او تاثیر مهمی گذاشت. گارمزی او را برای آموزش دکتری در روان شناسی بالینی به دانشگاه مینه سوتا جذب کرد و مستن در همان محیط علمی وارد پژوهش های مربوط به تاب آوری شد.

آن اس. مستن سال ها در موسسه رشد کودک دانشگاه مینه سوتا فعالیت کرده و به یکی از چهره های شناخته شده این حوزه تبدیل شده است. عنوان های دانشگاهی و علمی متعددی در کارنامه او دیده می شود و پژوهش هایش در روان شناسی رشد، روان شناسی بالینی و علم تاب آوری تاثیر گسترده ای داشته است. دانشگاه مینه سوتا همچنان او را به عنوان یکی از پژوهشگران برجسته موسسه رشد کودک معرفی می کند.

تمرکز اصلی پژوهش های آن اس. مستن بر شایستگی، خطر، سازگاری و تاب آوری در رشد انسان است. او تلاش کرده است بفهمد چرا برخی کودکان در شرایطی مانند فقر، بی خانمانی، جنگ، بلایای طبیعی، مهاجرت، خشونت، بحران های اقتصادی و دیگر شرایط تهدیدکننده رشد، باوجود تجربه دشواری ها می توانند مسیر نسبتا سالمی را طی کنند.

در این نگاه، تاب آوری به معنای حذف دشواری یا مصونیت در برابر رنج نیست. تاب آوری به فرایندی اشاره دارد که طی آن فرد در مواجهه با تهدیدهای جدی برای رشد، می تواند سازگاری مطلوبی را حفظ کند یا دوباره به مسیر رشد بازگردد. این نگاه باعث شد تاب آوری از مفهوم مبهم «قوی بودن» فاصله بگیرد و به موضوعی علمی و قابل مطالعه در چارچوب روان شناسی رشد تبدیل شود.

مهم ترین مفهوم در اندیشه آن اس. مستن «جادوی رایج» است. این اصطلاح در دهه ۱۹۹۰ در کارهای او شکل گرفت و بعدها عنوان مقاله مشهور او در سال ۲۰۰۱ شد. مستن در این رویکرد نشان می دهد که سازوکارهای موثر بر تاب آوری اغلب همان سازوکارهای عادی و روزمره ای هستند که رشد سالم انسان را نیز پشتیبانی می کنند. 

از دیدگاه مستن، چیزهایی مانند رابطه امن با والدین، مراقبت مناسب، خودتنظیمی، توانایی حل مسئله، ارتباط با بزرگسالان مسئول، فرصت یادگیری، مدرسه مناسب، حمایت اجتماعی و تعلق به خانواده و جامعه، ممکن است در نگاه اول بسیار عادی به نظر برسند؛ اما همین منابع عادی می توانند در شرایط دشوار نقش بسیار مهمی در تاب آوری داشته باشند.

به همین دلیل «جادوی رایج» در نظریه مستن استعاره ای برای توضیح قدرت فرایندهای طبیعی رشد است. جادو در اینجا به معنای نیروی اسرارآمیز نیست. منظور این است که سازوکارهایی که در زندگی روزمره عادی به نظر می رسند، در شرایط بحرانی می توانند پیامدهای بسیار قدرتمندی ایجاد کنند.

این نگاه اهمیت خانواده، مدرسه و جامعه را در رشد تاب آوری افزایش می دهد. کودک به تنهایی تاب آوری خود را نمی سازد. مجموعه ای از نظام های سازگارکننده در سطوح مختلف با یکدیگر تعامل دارند. خانواده، مدرسه، دوستان، جامعه و فرهنگ می توانند در کنار ظرفیت های زیستی و روان شناختی فرد، زمینه سازگاری بهتر را فراهم کنند.

کتاب مشهور آن اس. مستن با عنوان «Ordinary Magic: Resilience in Development» یکی از مهم ترین منابع علمی در حوزه تاب آوری است. نخستین ویرایش این کتاب در سال ۲۰۱۴ منتشر شد. ویرایش دوم کتاب در سال ۲۰۲۵ توسط انتشارات Guilford Press انتشار یافت و با توجه به پیشرفت های علمی سال های اخیر، چارچوب نظری و پژوهشی آن گسترش پیدا کرد. 

ویرایش دوم «جادوی رایج» فقط بازنگری یک متن قدیمی نیست. این ویرایش یافته های جدید درباره زیست شناسی و عصب شناسی تاب آوری، مطالعات بین المللی و نمونه های خارج از جهان غرب، رشد هویت فرهنگی، پژوهش های مداخله ای و نقش خانواده، مدرسه، فرهنگ و جامعه را با تاکید بیشتری بررسی می کند. همچنین تهدیدهایی مانند تغییرات اقلیمی، جنگ، فقر، نابرابری اجتماعی، همه گیری ها و آسیب های بین نسلی در چارچوب جدید کتاب مورد توجه قرار گرفته اند. 

ساختار ویرایش دوم کتاب نیز نشان دهنده گستردگی نگاه مستن به تاب آوری است. کتاب از مباحث مفهومی و روش های مطالعه تاب آوری آغاز می شود و سپس به مطالعات تاب آوری فردی، تاب آوری در شرایط بی خانمانی و بحران اقتصادی، تاب آوری در جنگ و بلایا، نظام های سازگارکننده، عصب شناسی تاب آوری، خانواده، مدرسه، فرهنگ و جامعه می پردازد. در بخش پایانی نیز چارچوبی برای اقدام و مسیرهای آینده پژوهش ارائه می شود. 

یکی از ویژگی های مهم نظریه آن اس. مستن توجه هم زمان به چند سطح از زندگی انسان است. تاب آوری فقط در ذهن فرد اتفاق نمی افتد. فرایندهای زیستی، روان شناختی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و اجتماعی-محیطی می توانند در کنار یکدیگر عمل کنند. این رویکرد چندسطحی یکی از دلایل اهمیت آثار مستن در علم معاصر تاب آوری است.

در نگاه او، خودتنظیمی نیز جایگاه ویژه ای دارد. کودکی که می تواند هیجان ها، توجه و رفتار خود را بهتر تنظیم کند، معمولا ظرفیت بیشتری برای استفاده از فرصت های رشد و مقابله با فشارهای محیطی دارد. با این حال، خودتنظیمی نیز در خلا شکل نمی گیرد. روابط حمایتی، مراقبت مناسب و محیط های رشد سالم به شکل گیری این ظرفیت کمک می کنند.

اهمیت روابط دلبستگی و حضور بزرگسالان مسئول نیز در پژوهش های مستن برجسته است. کودک برای رشد سالم به محیطی نیاز دارد که در آن رابطه، حمایت، پیش بینی پذیری و فرصت یادگیری وجود داشته باشد. از این منظر، ایجاد تاب آوری کودکان صرفا با آموزش چند مهارت روان شناختی امکان پذیر نیست؛ کیفیت محیط رشد نیز اهمیت بنیادی دارد.

این دیدگاه پیام مهمی برای خانواده ها، مدارس، متخصصان سلامت روان و سیاست گذاران دارد. اگر تاب آوری تا حد زیادی بر پایه فرایندهای طبیعی رشد ساخته می شود، تقویت همین فرایندها می تواند به یکی از محورهای سیاست گذاری اجتماعی تبدیل شود. حمایت از خانواده، دسترسی کودکان به آموزش باکیفیت، ایجاد روابط مثبت در مدرسه، کاهش فقر و فراهم کردن فرصت مشارکت اجتماعی، همگی می توانند بخشی از راهبرد ارتقای تاب آوری باشند.

آن اس. مستن در طول فعالیت علمی خود آثار پژوهشی فراوانی منتشر کرده و در توسعه علم تاب آوری نقش مهمی داشته است. پژوهش های او در روان شناسی رشد، سلامت روان، آموزش، مددکاری اجتماعی، مطالعات خانواده و سیاست گذاری مرتبط با کودکان مورد استفاده قرار گرفته اند. دانشگاه مینه سوتا نیز در فهرست آثار او کتاب «Ordinary Magic: Resilience in Development» را در کنار مقالات علمی متعدد ثبت کرده است. 

اهمیت علمی مستن تنها به انتشار مقاله و کتاب محدود نمی شود. او در نهادهای علمی مرتبط با رشد کودک و روان شناسی نیز مسئولیت های مهمی داشته و از چهره های موثر در توسعه بین رشته ای علم تاب آوری محسوب می شود. دریافت جوایز علمی معتبر نیز نشان دهنده جایگاه پژوهشی او در روان شناسی رشد و تاب آوری است. در سال ۲۰۲۴، انجمن پژوهش در رشد کودک از او با عنوان دریافت کننده جایزه Grawemeyer در روان شناسی برای ایده «جادوی رایج» یاد کرده است. 

ترجمه و انتشار آثار آن اس. مستن در ایران نیز اهمیت ویژه ای برای گسترش ادبیات علمی تاب آوری دارد. کتاب «جادوی رایج: تاب آوری در تکامل» از آثاری است که اندیشه اصلی مستن را در اختیار مخاطبان فارسی زبان قرار داده است. ترجمه این اثر در ایران با همکاری دکتر محمدرضا مقدسی، عفت حیدری و هما نیابتی انجام شده و توسط نشر ورجاوند منتشر شده است.

انتشار فارسی «جادوی رایج» را می توان در مسیر آشنایی جامعه فارسی زبان با یکی از مهم ترین نظریه های معاصر تاب آوری مورد توجه قرار داد. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران روان شناسی، مشاوره، مددکاری اجتماعی، علوم تربیتی، سلامت روان و مطالعات خانواده اهمیت دارد؛ زیرا به جای ارائه تصویری کلی و شعاری از تاب آوری، آن را در بستر رشد انسان و شواهد علمی بررسی می کند.

اندیشه آن اس. مستن یک پیام روشن دارد: برای تاب آور شدن الزاما به انسان هایی فوق العاده نیاز نداریم. بسیاری از منابعی که زندگی سالم را ممکن می کنند، در زندگی روزمره وجود دارند. یک رابطه حمایتگر، یک خانواده باثبات، یک معلم مسئول، یک مدرسه مناسب، فرصت یادگیری، توانایی تنظیم هیجان و احساس تعلق می توانند در زمان بحران به منابع قدرتمند سازگاری تبدیل شوند.

از همین رو، نظریه «جادوی رایج» تنها یک مفهوم در روان شناسی رشد نیست. این نظریه نوعی نگاه به انسان است. نگاهی که به جای جست وجوی استعدادهای نادر و ویژگی های خارق العاده، ظرفیت های معمول و قابل پرورش انسان را مورد توجه قرار می دهد.

آن اس. مستن با این نگاه، مفهوم تاب آوری را از قهرمان سازی فاصله داده و آن را به زندگی واقعی نزدیک کرده است. تاب آوری در این چارچوب، اتفاقی عجیب و دور از دسترس نیست. در بسیاری از موارد، تاب آوری از همان روابط، مهارت ها، فرصت ها و نظام های حمایتی روزمره ای ساخته می شود که شاید در شرایط عادی چندان شگفت انگیز به نظر نرسند.

به همین دلیل، نام آن اس. مستن در تاریخ معاصر علم تاب آوری جایگاهی مهم دارد. «جادوی رایج» به ما یادآوری می کند که ظرفیت انسان برای سازگاری، در بطن رشد طبیعی او و در ارتباط با خانواده، مدرسه، جامعه و فرهنگ شکل می گیرد. این نگاه، هم برای فهم علمی تاب آوری اهمیت دارد و هم برای طراحی برنامه های عملی حمایت از کودکان، خانواده ها و جوامع درگیر بحران.

امروز که جهان با بحران هایی مانند جنگ، تغییرات اقلیمی، همه گیری ها، مهاجرت، فقر و نابرابری های اجتماعی روبه رو است، اندیشه مستن همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است. ویرایش دوم «Ordinary Magic» نیز نشان می دهد که علم تاب آوری همچنان در حال تحول است و برای فهم آینده انسان باید تعامل میان فرد و نظام های بزرگ تر زندگی او را جدی گرفت. 

آن اس. مستن را می توان یکی از مهم ترین نظریه پردازان تاب آوری در جهان معاصر دانست؛ پژوهشگری که نشان داد قدرت انسان برای عبور از دشواری ها همیشه در قالب استعدادهای خارق العاده ظاهر نمی شود. گاهی مهم ترین منابع تاب آوری همان چیزهای عادی زندگی هستند؛ همان چیزی که مستن آن را «جادوی رایج» نامید.