نوآوری اجتماعی و تاب آوری؛ پیوندی برای ساختن جوامع پایدار

نوآوری اجتماعی و تاب آوری؛ پیوندی برای ساختن جوامع پایدار

در جهان امروز، جوامع با مجموعه ای از تغییرات پیچیده و هم زمان روبه رو هستند؛ از بحران های اقتصادی و تغییرات اقلیمی گرفته تا نابرابری اجتماعی، تحولات فناوری، مهاجرت، سالمندی جمعیت، آسیب های اجتماعی و دگرگونی های فرهنگی. در چنین شرایطی، صرفا بازگشت به وضعیت پیشین نمی تواند معیار مناسبی برای سنجش توانمندی یک جامعه باشد. جوامع پایدار به ظرفیت هایی نیاز دارند که به آن ها امکان دهد تغییر را درک کنند، با بحران سازگار شوند، از تجربه ها بیاموزند و حتی از دل دشواری ها، راه حل های تازه خلق کنند. در این میان، دو مفهوم «نوآوری اجتماعی» و «تاب آوری اجتماعی» اهمیت ویژه ای پیدا کرده اند. پیوند نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency می تواند زمینه ای برای ساختن جوامعی فراهم کند که نه تنها در برابر بحران ها آسیب پذیری کمتری دارند، بلکه توان بیشتری برای یادگیری، سازگاری، بازآفرینی و توسعه پایدار پیدا می کنند.

نوآوری اجتماعی به مجموعه ای از ایده ها، فرایندها، خدمات، مدل ها و راهکارهای تازه گفته می شود که با هدف پاسخ گویی موثرتر به نیازهای اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی افراد و جوامع شکل می گیرند. نوآوری اجتماعی صرفا به معنای تولید یک فناوری جدید یا ایجاد یک محصول متفاوت نیست. یک شبکه محلی برای حمایت از سالمندان، یک مدل مشارکتی برای مدیریت محله، یک برنامه خلاقانه برای کاهش ترک تحصیل، یک شیوه جدید برای توانمندسازی زنان، یا یک سازوکار اجتماعی برای توسعه سرمایه اجتماعی نیز می تواند نمونه ای از نوآوری اجتماعی باشد. ویژگی مهم نوآوری اجتماعی این است که به یک مسئله واقعی اجتماعی پاسخ می دهد و تلاش می کند میان منابع، مردم، سازمان ها و ایده ها ارتباطی کارآمدتر ایجاد کند.

تاب آوری یا resiliency مفهومی چندبعدی است که به ظرفیت فرد، خانواده، سازمان، جامعه یا نظام اجتماعی برای مواجهه با فشارها، بحران ها و تغییرات، حفظ عملکردهای اساسی، سازگاری با شرایط جدید و ادامه مسیر رشد اشاره دارد. تاب آوری یا resiliency به معنای مقاومت ساده یا تحمل منفعلانه مشکلات نیست. یک جامعه تاب آور جامعه ای است که می تواند تغییر را شناسایی کند، از منابع موجود استفاده کند، ظرفیت های جدید بسازد و در صورت نیاز ساختارها و شیوه های عمل خود را بازآفرینی کند. از این منظر، تاب آوری یا resiliency یک فرایند پویا است و به میزان یادگیری، انعطاف پذیری، مشارکت، اعتماد و توان حل مسئله در جامعه وابسته است.

پیوند نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency از یک نقطه مهم آغاز می شود: بحران ها و چالش های اجتماعی، اغلب نیازمند راه حل های جدید هستند. زمانی که روش های موجود دیگر نمی توانند پاسخ مناسبی به مسئله ای بدهند، جامعه به نوآوری نیاز پیدا می کند. از سوی دیگر، نوآوری زمانی می تواند در برابر بحران ها اثرگذار باشد که درون شبکه ای از روابط اجتماعی، اعتماد، مشارکت و ظرفیت های محلی قرار گرفته باشد. به همین دلیل، نوآوری اجتماعی می تواند موتور تقویت تاب آوری یا resiliency باشد و تاب آوری یا resiliency نیز می تواند بستر رشد و ماندگاری نوآوری اجتماعی را فراهم کند.

یکی از مهم ترین عرصه های این پیوند، سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، ارتباطات، مشارکت، همکاری و هنجارهایی است که افراد را برای اقدام جمعی توانمند می کند. جامعه ای که افراد در آن یکدیگر را می شناسند، به نهادهای محلی اعتماد دارند و امکان همکاری برای حل مسائل را تجربه کرده اند، معمولا در مواجهه با بحران ها ظرفیت واکنش موثرتری دارد. نوآوری اجتماعی می تواند همین سرمایه اجتماعی را تقویت کند. هنگامی که مردم در طراحی و اجرای راه حل های اجتماعی مشارکت می کنند، احساس تعلق و مسئولیت جمعی افزایش می یابد و شبکه های همکاری توسعه پیدا می کنند. این شبکه ها در زمان بحران به یکی از مهم ترین منابع تاب آوری یا resiliency تبدیل می شوند.

نوآوری اجتماعی همچنین می تواند تاب آوری یا resiliency اقتصادی جوامع را تقویت کند. بسیاری از جوامع در برابر شوک های اقتصادی به دلیل وابستگی به یک منبع درآمد، ضعف مهارت های شغلی یا دسترسی محدود به فرصت های اقتصادی آسیب پذیر هستند. مدل های نوآورانه کسب وکار اجتماعی، تعاونی های محلی، کارآفرینی اجتماعی، اقتصاد مشارکتی و برنامه های مهارت آموزی می توانند بخشی از این آسیب پذیری را کاهش دهند. در چنین شرایطی، نوآوری اجتماعی فقط یک راهکار برای حل یک مشکل نیست؛ بلکه به ایجاد فرصت، افزایش ظرفیت اقتصادی و متنوع سازی منابع معیشتی کمک می کند. جامعه ای که از ظرفیت های اقتصادی متنوع تری برخوردار است، در برابر بحران های ناگهانی، قدرت سازگاری بیشتری خواهد داشت.

یکی دیگر از زمینه های مهم، نوآوری اجتماعی در حوزه سلامت و رفاه است. بسیاری از مسائل سلامت، تنها با خدمات تخصصی پزشکی قابل حل نیستند و به شرایط اجتماعی، سبک زندگی، آموزش، محیط و روابط انسانی وابسته اند. برنامه های سلامت جامعه محور، آموزش همتایان، گروه های حمایت اجتماعی، خدمات محله محور و مدل های مشارکتی مراقبت می توانند نمونه هایی از نوآوری اجتماعی باشند. این رویکردها دسترسی افراد به حمایت را افزایش داده و ظرفیت جوامع را برای مدیریت فشارهای اجتماعی و روانی تقویت می کنند. در اینجا تاب آوری یا resiliency سلامت نیز به معنای توانایی جامعه برای حفظ و بازسازی ظرفیت های حمایتی خود در شرایط دشوار معنا پیدا می کند.

تاب آوری یا resiliency فرهنگی نیز از پیوند میان نوآوری اجتماعی و هویت جمعی تاثیر می پذیرد. جوامعی که از ریشه های فرهنگی، حافظه تاریخی، آیین ها، هنر، زبان و دانش بومی خود شناخت بیشتری دارند، ابزارهای بیشتری برای معنا دادن به تجربه های دشوار در اختیار خواهند داشت. نوآوری اجتماعی می تواند این منابع فرهنگی را به شیوه ای خلاقانه وارد زندگی معاصر کند. استفاده از دانش بومی در حل مسائل محیط زیستی، احیای صنایع فرهنگی، طراحی برنامه های آموزشی مبتنی بر میراث محلی و بهره گیری از هنر در توسعه اجتماعی، نمونه هایی از این فرایند هستند. در این چارچوب، نوآوری به معنای قطع ارتباط با گذشته نیست؛ بلکه می تواند راهی برای بازآفرینی ظرفیت های تاریخی و فرهنگی در پاسخ به نیازهای امروز باشد.

محله یکی از مهم ترین سطوح برای تحقق نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency است. بسیاری از مسائل اجتماعی در سطح محلی بهتر شناسایی می شوند و راه حل های محله محور نیز معمولا امکان مشارکت و اثربخشی بیشتری دارند. وقتی ساکنان یک محله در شناسایی مسائل، تصمیم گیری، طراحی راه حل و ارزیابی نتایج مشارکت می کنند، نوعی ظرفیت جمعی شکل می گیرد که می تواند در برابر بحران های مختلف عمل کند. فضای عمومی مناسب، شبکه های همیاری، مشارکت داوطلبانه، کسب وکارهای محلی، گروه های جوانان و نهادهای مدنی می توانند اجزای یک اکوسیستم نوآوری اجتماعی در محله باشند.

در این میان، فناوری نیز نقش مهمی دارد. تحول دیجیتال امکانات تازه ای برای آموزش، ارتباطات، مشارکت مدنی، دسترسی به خدمات و توسعه کسب وکارهای اجتماعی ایجاد کرده است. پلتفرم های مشارکتی، سامانه های ارتباط محلی، آموزش آنلاین، داده های اجتماعی و ابزارهای دیجیتال می توانند سرعت شناسایی مسائل و اجرای راه حل ها را افزایش دهند. با این حال، فناوری به تنهایی نوآوری اجتماعی ایجاد نمی کند. فناوری زمانی به تاب آوری یا resiliency کمک می کند که با نیاز واقعی جامعه، دسترسی عادلانه، سواد دیجیتال و ظرفیت های انسانی همراه باشد. در غیر این صورت، شکاف دیجیتال می تواند خود به عاملی برای افزایش نابرابری و آسیب پذیری تبدیل شود.

یکی از الزامات اساسی برای توسعه نوآوری اجتماعی، ایجاد محیطی است که در آن تجربه کردن، یادگیری و اصلاح امکان پذیر باشد. بسیاری از راه حل های اجتماعی در نخستین مرحله کامل نیستند. نوآوری نیازمند آزمون، بازخورد، مشارکت ذی نفعان و اصلاح مداوم است. تاب آوری یا resiliency نیز دقیقا بر همین ظرفیت یادگیری و سازگاری تاکید دارد. یک جامعه تاب آور از شکست ها صرفا به عنوان نشانه ناکامی استفاده نمی کند؛ بلکه آن ها را به داده ای برای تصمیم گیری بهتر تبدیل می کند. بنابراین، فرهنگ یادگیری اجتماعی یکی از نقاط اتصال مهم میان نوآوری و تاب آوری یا resiliency است.

نقش دولت، دانشگاه، سازمان های مردم نهاد، رسانه ها، کسب وکارها و گروه های محلی در این فرایند بسیار مهم است. توسعه نوآوری اجتماعی به همکاری میان بخش های مختلف نیاز دارد. دانشگاه می تواند دانش و ارزیابی علمی فراهم کند، دولت می تواند سیاست گذاری و زیرساخت ایجاد کند، سازمان های اجتماعی می توانند نیازهای واقعی جامعه را نمایندگی کنند، بخش خصوصی می تواند منابع و مدل های اقتصادی فراهم کند و رسانه ها می توانند آگاهی عمومی و مشارکت اجتماعی را افزایش دهند. زمانی که این بازیگران در یک شبکه همکاری قرار می گیرند، احتمال تبدیل ایده های اجتماعی به راه حل های پایدار بیشتر می شود.

از منظر توسعه پایدار، نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency دو مفهوم مکمل هستند. توسعه پایدار زمانی امکان پذیر است که جامعه بتواند نیازهای امروز را پاسخ دهد، بدون آنکه ظرفیت نسل های آینده برای تامین نیازهای خود را تضعیف کند. برای دستیابی به چنین هدفی، صرف رشد اقتصادی کافی نیست. جامعه باید از نظر اجتماعی، فرهنگی، محیط زیستی و نهادی نیز توانمند باشد. نوآوری اجتماعی می تواند راهکارهایی برای افزایش مشارکت، کاهش نابرابری، بهبود دسترسی به فرصت ها و استفاده بهتر از منابع ارائه کند. تاب آوری یا resiliency نیز تضمین می کند که این دستاوردها در برابر تغییرات و بحران ها قابلیت حفظ و بازسازی داشته باشند.

از این منظر، ساختن جامعه پایدار بیشتر از آنکه به معنای حذف بحران باشد، به معنای توسعه ظرفیت زندگی و رشد در شرایط متغیر است. هیچ جامعه ای را نمی توان از تمام بحران ها مصون کرد. اما می توان جامعه ای ساخت که قدرت تشخیص، یادگیری، همکاری، سازگاری و نوآفرینی بیشتری داشته باشد. این همان جایی است که نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency به یکدیگر می رسند. نوآوری، افق های تازه ای برای حل مسئله ایجاد می کند و تاب آوری یا resiliency، ظرفیت استفاده پایدار از این راه حل ها را افزایش می دهد.

در نهایت، آینده جوامع پایدار به میزان توان آن ها برای تبدیل مسائل به فرصت های یادگیری و تبدیل مشارکت به قدرت جمعی وابسته است. نوآوری اجتماعی زمانی ارزش واقعی پیدا می کند که در متن زندگی مردم شکل بگیرد و تاب آوری یا resiliency زمانی پایدار می شود که جامعه بتواند پیوسته ظرفیت های تازه ای برای پاسخ به تغییر ایجاد کند. این پیوند، رویکردی تازه به توسعه اجتماعی ارائه می دهد؛ رویکردی که در آن مردم تنها دریافت کنندگان خدمات نیستند، بلکه بخشی از فرایند تولید راه حل هستند. سازمان ها تنها مجریان سیاست نیستند، بلکه یادگیرندگان و تسهیلگران تغییرند. و جامعه تنها در انتظار عبور از بحران نمی ماند، بلکه از دل تجربه بحران، ظرفیت تازه ای برای ساختن آینده ایجاد می کند.

نوآوری اجتماعی و تاب آوری یا resiliency، در کنار یکدیگر، می توانند بنیان نوعی توسعه اجتماعی هوشمند، مشارکتی و پایدار را شکل دهند؛ توسعه ای که بر توانمندسازی انسان ها، تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش ظرفیت های محلی، یادگیری جمعی و طراحی راه حل های خلاقانه استوار است. چنین رویکردی برای شهرها، روستاها، سازمان ها، مدارس، خانواده ها و نهادهای اجتماعی اهمیت دارد و می تواند به یکی از محورهای مهم سیاست گذاری اجتماعی در سال های آینده تبدیل شود. جامعه پایدار، جامعه ای نیست که هرگز با بحران مواجه نشود؛ جامعه پایدار جامعه ای است که بتواند در برابر تغییر بایستد، از آن بیاموزد، خود را بازآفرینی کند و با تکیه بر نوآوری اجتماعی، مسیر آینده را آگاهانه تر بسازد.

نوآوری اجتماعی زمانی شکل می گیرد که افراد و گروه ها برای حل یک مسئله عمومی، راهی تازه و اثربخش پیدا کنند. این راه تازه الزاما به معنای اختراع یک ابزار یا فناوری جدید نیست. گاهی نوآوری اجتماعی از ترکیب عناصر قدیمی و جدید به وجود می آید. یک سنت محلی، در کنار فناوری ارتباطی جدید، می تواند به راهکاری موثر برای آموزش، سلامت یا اشتغال تبدیل شود.

تفاوت نوآوری اجتماعی با یک ایده معمولی در میزان اثرگذاری و قابلیت گسترش آن است. ایده ای که در ذهن یک فرد باقی بماند، هنوز به نوآوری اجتماعی تبدیل نشده است. نوآوری زمانی معنا پیدا می کند که در زندگی مردم تغییر ایجاد کند، مشارکت اجتماعی را افزایش دهد و بتواند در شرایط دیگر نیز با اصلاح و سازگاری مورد استفاده قرار گیرد.

نوآوری اجتماعی معمولا از دل نیازهای واقعی جامعه متولد می شود. مردم محلی، زنان، جوانان، افراد دارای معلولیت، گروه های کم برخوردار و سازمان های مردم نهاد در بسیاری از موارد، مسائل را دقیق تر از ساختارهای رسمی می شناسند. تجربه زیسته این گروه ها می تواند به طراحی راهکارهایی منجر شود که با فرهنگ، امکانات و محدودیت های همان جامعه هماهنگ باشد.

تاب آوری در سیستم های پیچیده اجتماعی اکولوژیکی

تاب آوری مفهومی گسترده است و از حوزه های مختلفی مانند بوم شناسی، روان شناسی، جامعه شناسی، مدیریت بحران و اقتصاد استفاده می کند. در نگاه امروزی، تاب آوری به معنای بازگشت ساده به وضعیت پیشین نیست. گاهی یک سیستم پس از بحران نمی تواند به شکل قبلی خود بازگردد و لازم است ساختاری تازه ایجاد کند. از این رو، تاب آوری با سازگاری، یادگیری، تغییر و تحول ارتباط مستقیم دارد.

سیستم های اجتماعی اکولوژیکی از بخش های متعددی تشکیل شده اند. یک روستا به زمین، آب، کشاورزی، خانواده، بازار، فرهنگ، مدرسه و نهادهای محلی وابسته است. اگر خشکسالی رخ دهد، پیامد آن به کاهش تولید کشاورزی محدود نمی ماند. درآمد خانواده ها کاهش می یابد، مهاجرت افزایش پیدا می کند، روابط اجتماعی دچار فشار می شود و آینده کودکان نیز تحت تاثیر قرار می گیرد. در چنین شرایطی، تاب آوری نیازمند مداخله ای هماهنگ در چند سطح است.

نظریه تاب آوری بر چرخه مداوم تغییر تاکید دارد. یک سیستم ممکن است دوره رشد، تثبیت، بحران، فروپاشی و بازسازمان دهی را تجربه کند. در مرحله بازسازمان دهی، فرصت هایی برای آزمایش ایده های جدید ایجاد می شود. این مرحله، زمان مناسبی برای شکل گیری نوآوری اجتماعی است؛ زیرا افراد ناچار می شوند درباره روش های گذشته بازاندیشی کنند و ظرفیت های تازه را به کار بگیرند.