متاورس و بازتعریف حقوق کودک

---

 

محمدمهدی سیدناصری

پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

برای دهه ها، حقوق کودک بر مبنای تفکیک نسبتا روشنی میان جهان واقعی و فضای مجازی شکل گرفته بود. کودک در دنیای واقعی زندگی می کرد و فضای دیجیتال، صرفا ابزاری برای ارتباط، آموزش یا سرگرمی به شمار می رفت. اما ظهور متاورس این مرز را به تدریج از میان برداشته است. در متاورس، کودک دیگر تنها کاربر یک پلتفرم نیست؛ او در یک محیط مجازی زندگی می کند، می آموزد، بازی می کند، ارتباط برقرار می کند، هویت می سازد و حتی ممکن است دارایی و فعالیت اقتصادی داشته باشد. این تحول، پرسشی بنیادین را پیش روی حقوق کودک قرار می دهد: آیا قواعد موجود برای حمایت از کودکان در چنین جهانی کافی است؟

متاورس، صرفا نسخه پیشرفته تری از اینترنت نیست؛ بلکه محیطی است که در آن تعاملات اجتماعی، آموزشی، اقتصادی و فرهنگی به صورت هم زمان و فراگیر رخ می دهد. هرچه حضور کودکان در این فضا گسترده تر شود، مرز میان تجربه واقعی و تجربه مجازی نیز کم رنگ تر خواهد شد. به همین دلیل، بسیاری از مفاهیم سنتی حقوق کودک نیازمند بازاندیشی خواهند بود.

یکی از نخستین موضوعات، حق بر هویت است. در متاورس، کودکان از طریق آواتارها و هویت های دیجیتال در تعامل با دیگران حضور پیدا می کنند. این هویت ها ممکن است با هویت واقعی آنان متفاوت باشد یا حتی توسط هوش مصنوعی مدیریت شود. در چنین شرایطی، حمایت از هویت کودک دیگر تنها به نام، تابعیت یا اطلاعات هویتی محدود نیست، بلکه شامل حفاظت از شخصیت دیجیتال، شهرت آنلاین و کنترل کودک بر بازنمایی خود در محیط های مجازی نیز خواهد شد.

موضوع دیگر، حق بر حریم خصوصی است. متاورس حجم بی سابقه ای از داده های کودکان را جمع آوری می کند؛ از حرکات بدن و حالات چهره گرفته تا الگوهای گفتار، واکنش های احساسی و تعاملات اجتماعی. این داده ها بسیار فراتر از اطلاعاتی هستند که تاکنون در شبکه های اجتماعی یا وب سایت ها جمع آوری می شدند. بنابراین، حمایت از حریم خصوصی در متاورس دیگر تنها به حفاظت از اطلاعات شخصی محدود نیست، بلکه شامل حفاظت از داده های رفتاری و زیستی کودکان نیز خواهد بود.

متاورس همچنین مفهوم حق بر امنیت را دگرگون می کند. اگرچه کودک در یک محیط مجازی حضور دارد، اما آسیب های آن می تواند کاملا واقعی باشد. آزار و اذیت مجازی، خشونت کلامی، سوءاستفاده جنسی، کلاهبرداری، دستکاری روانی یا وابستگی شدید به محیط های مجازی، همگی می توانند آثار عمیقی بر سلامت روان و رشد اجتماعی کودک داشته باشند. از این رو، امنیت کودک در متاورس نباید صرفا به امنیت سایبری تقلیل یابد، بلکه باید امنیت روانی و اجتماعی او را نیز در بر گیرد.

یکی دیگر از چالش های نوظهور، حقوق اقتصادی کودک است. در بسیاری از محیط های متاورسی، کاربران می توانند دارایی دیجیتال ایجاد کنند، خرید و فروش انجام دهند یا از فعالیت خود درآمد کسب کنند. اگر کودکی در این فضا صاحب دارایی دیجیتال شود یا از فعالیت او ارزش اقتصادی ایجاد گردد، حقوق او چگونه باید حمایت شود؟ آیا قواعد سنتی مالکیت و حمایت از اموال کودکان برای این وضعیت کافی هستند؟ این پرسش ها هنوز پاسخ روشنی در حقوق ندارند.

از سوی دیگر، متاورس مفهوم حق بر بازی و آموزش را نیز متحول می کند. این فناوری می تواند فرصت های بی نظیری برای آموزش تعاملی، یادگیری مهارت های جدید و مشارکت اجتماعی کودکان فراهم کند. اما همین ظرفیت ها، اگر بدون ضابطه و نظارت رها شوند، ممکن است به تجاری سازی افراطی کودکی، وابستگی رفتاری یا کاهش تعاملات واقعی منجر شوند. بنابراین، چالش اصلی، بهره گیری از فرصت های متاورس بدون قربانی شدن حقوق و منافع کودک است.

این تحولات نشان می دهد که حقوق کودک باید از رویکردی واکنشی به رویکردی آینده نگر حرکت کند. دیگر کافی نیست پس از وقوع آسیب، از کودک حمایت شود؛ بلکه باید از مرحله طراحی محیط های متاورسی، اصولی مانند منافع عالیه کودک، طراحی ایمن برای کودکان، حفاظت از داده ها، شفافیت الگوریتم ها و امکان نظارت موثر بر خدمات دیجیتال مورد توجه قرار گیرد.

در این میان، مسئولیت تنها بر عهده والدین نیست. دولت ها، شرکت های فناوری، طراحان پلتفرم ها و نهادهای تنظیم گر نیز باید در قبال محیطی که برای کودکان ایجاد می کنند، پاسخ گو باشند. متاورس نباید به فضایی تبدیل شود که در آن، نوآوری بر حقوق کودک مقدم شمرده شود؛ بلکه نوآوری باید در خدمت کرامت، امنیت و رشد سالم کودکان قرار گیرد.

در نهایت، متاورس بیش از آنکه یک فناوری جدید باشد، آغاز شکل تازه ای از زیست انسانی است. اگر حقوق کودک نتواند خود را با این تحول هماهنگ کند، فاصله میان قواعد حقوقی و واقعیت زندگی کودکان روزبه روز بیشتر خواهد شد. از این رو، شاید زمان آن فرا رسیده باشد که حقوق کودک، جهان مجازی را نه به عنوان فضایی حاشیه ای، بلکه به عنوان بخشی از محیط واقعی رشد و زندگی کودک به رسمیت بشناسد.

بازتعریف حقوق کودک در عصر متاورس، به معنای خلق حقوقی کاملا جدید نیست؛ بلکه به معنای بازخوانی اصول بنیادین حقوق کودک در پرتو واقعیتی است که در آن، مرز میان جهان فیزیکی و جهان دیجیتال دیگر مانند گذشته روشن و قطعی نیست. این شاید یکی از مهم ترین چالش های حقوق کودک در دهه های پیش رو باشد.

---