سونگون؛ برگ برنده ایران در عصر طلایی مس

---

 

بازار تبریز آنلاین - موسی کاظم زاده: در شمال غرب ایران، در ارتفاعات قره داغ و در شهرستان ورزقان، ثروتی نهفته است که اهمیت آن از مرزهای یک معدن فراتر رفته است. مس سونگون امروز فقط یکی از بزرگ ترین ذخایر مس کشور نیست؛ نقطه تلاقی جغرافیا، زمین شناسی، صنعت، فناوری، اشتغال، صادرات و توسعه منطقه ای است؛ ظرفیتی که اگر درست دیده و مدیریت شود، می تواند به یکی از پیشران های اقتصاد شمال غرب و صنعت مس ایران تبدیل شود.

سونگون در منطقه ای کوهستانی با ارتفاع متوسط حدود دو هزار متر از سطح دریا و حداکثر ارتفاع حدود ۲۷۰۰ متر قرار گرفته و از مسیرهای ارتباطی آذربایجان شرقی به تبریز و مناطق مرزی شمال غرب قابل دسترسی است. این موقعیت جغرافیایی در همسایگی بازارهای ترکیه، قفقاز و مسیرهای منتهی به اروپا، برای سونگون تنها یک ویژگی روی نقشه نیست؛ یک مزیت بالقوه اقتصادی و صادراتی است که می تواند در صورت توسعه زیرساخت های حمل ونقل و تکمیل زنجیره تولید، اهمیت آن را دوچندان کند.

اما داستان سونگون به امروز محدود نمی شود. سابقه معدنکاری در این منطقه به حدود دو قرن پیش و دوره قاجار بازمی گردد. آثار استخراج زیرزمینی در محدوده های پرعیار، نشان می دهد که ارزش این سرزمین سال ها پیش از آنکه زبان فناوری و اکتشافات مدرن وارد معادلات معدن شود، شناخته شده بود. از دهه ۱۳۲۰ نیز عملیات اکتشافی با روش های نوین آغاز شد و در دهه های بعد، مطالعات زمین شناسی، ژئوشیمیایی، ژئوفیزیکی و حفاری، تصویر دقیق تری از عظمت کانسار سونگون ارائه کرد.

سونگون در زون آتشفشانی ارومیه دختر و در کمربند متالوژنی آلپ هیمالیا قرار گرفته است؛ همان کمربندی که بخش مهمی از ذخایر مس جهان را در خود جای داده است. همین موقعیت زمین شناسی، در کنار اکتشافات جدید، ظرفیت سونگون را از یک ذخیره معدنی معمولی جدا می کند. بر اساس داده های ارائه شده درباره توسعه اکتشافات، ذخایر جدید قابل توجهی به این مجتمع افزوده شده و چشم انداز تولید و عمر اقتصادی معدن نیز با توسعه اکتشافات و فناوری، قابلیت تغییر و ارتقا دارد.

با این حال، ارزش واقعی سونگون را نباید فقط با تعداد تن های سنگ و درصد عیار مس سنجید. پرسش اصلی این است که این ثروت زیرزمینی تا چه اندازه می تواند به ارزش افزوده، فناوری، اشتغال پایدار و قدرت صادراتی تبدیل شود. آینده سونگون دقیقا از همین نقطه آغاز می شود؛ جایی که «استخراج» باید جای خود را به «زنجیره ارزش» بدهد.

فاز سوم تغلیظ سونگون در همین مسیر تعریف شده است؛ پروژه ای با ظرفیت فرآوری ۲۱ میلیون تن ماده معدنی در سال که پس از بهره برداری، حدود ۴۵۰ هزار تن به ظرفیت تولید کنسانتره مس مجتمع اضافه خواهد کرد. گزارش های اخیر نیز از پیشرفت این پروژه و ورود و نصب تجهیزات اصلی آن حکایت دارد.

اما نقطه مهم تر، حرکت از کنسانتره به تولید کاتد است. مجموعه پروژه های مرتبط با کارخانه های کاتد، شامل ذوب، پالایش، اسید سولفوریک، اکسیژن و فلوتاسیون سرباره، می تواند سونگون را یک گام اساسی به سمت تکمیل زنجیره ارزش مس نزدیک کند. به بیان ساده تر، هدف این است که بخشی بزرگ تر از ارزش اقتصادی مس، به جای خروج در قالب ماده اولیه یا کنسانتره، در داخل کشور ایجاد شود.

این تحول برای ورزقان و آذربایجان شرقی نیز معنایی فراتر از افزایش ظرفیت تولید دارد. هرچه زنجیره تولید کامل تر شود، نیاز به نیروی انسانی متخصص، شرکت های دانش بنیان، پیمانکاران صنعتی، خدمات فنی و مهندسی، حمل ونقل، زیرساخت، آموزش و فناوری نیز افزایش می یابد. بنابراین سونگون می تواند به تدریج از یک «مجتمع معدنی» به یک «اکوسیستم صنعتی» تبدیل شود؛ اکوسیستمی که اثرات اقتصادی آن در شعاعی بسیار فراتر از محدوده معدن احساس خواهد شد.

در کنار این ظرفیت صنعتی، نباید طبیعت کم نظیر ورزقان و قره داغ را از معادله توسعه حذف کرد. آبشار گل آخور، چیچکلی، دره سونگون، ییلاقات پیرسقا، مشکعنبر و خاروانا، روستاهای کرینگان و آستمال و ده ها چشم انداز طبیعی دیگر، نشان می دهد که ورزقان تنها یک منطقه معدنی نیست. این شهرستان می تواند همزمان از ظرفیت معدن، صنعت، گردشگری طبیعی و اقتصاد محلی بهره ببرد؛ البته توسعه صنعتی زمانی پایدار خواهد بود که حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست را به عنوان یک اصل غیرقابل مذاکره در نظر بگیرد.

سونگون امروز در یک نقطه تعیین کننده ایستاده است. یک سو، کوهی از ذخایر معدنی قرار دارد و سوی دیگر، بازاری جهانی که به دلیل توسعه انرژی های پاک، خودروهای برقی، شبکه های برق و صنایع دیجیتال، بیش از گذشته به مس نیاز دارد. ایران نیز با قرار گرفتن در کمربند جهانی مس، از مزیتی برخوردار است که در صورت سرمایه گذاری، فناوری و تکمیل زنجیره ارزش می تواند به فرصت اقتصادی بزرگی تبدیل شود.

از این منظر، سونگون فقط یک معدن در ورزقان نیست؛ بخشی از آینده صنعتی ایران است. مسئله اصلی دیگر کشف ظرفیت های سونگون نیست؛ مسئله این است که چگونه این ظرفیت ها به ثروت پایدار، فناوری بومی، اشتغال تخصصی، صادرات و توسعه متوازن منطقه ای تبدیل شوند.

اگر قرار است سونگون واقعا نقش خود را در اقتصاد ایران ایفا کند، باید نگاه به آن نیز بزرگ تر از محدوده معدن باشد؛ نگاهی که از دل قره داغ آغاز شود، از کارخانه و فناوری عبور کند و در نهایت به بازارهای منطقه ای و جهانی برسد.

سونگون نباید فقط در قامت یک معدن بزرگ باقی بماند؛ این گنج عظیم می تواند با عبور از خام فروشی، تکمیل زنجیره ارزش و خلق ثروت و فناوری، به یکی از پیشران های اصلی توسعه صنعتی، اقتصادی و صادراتی شمال غرب کشور تبدیل شود.