تحلیل جایگاه و نقش ماده ۱۰۵ قانون کار در پیشگیری از حوادث ناشی از کار و کنترل شرایط خطرناک در کارگاه ها

ایمنی و حفاظت از نیروی کار یکی از مهم ترین الزامات نظام حقوق کار است. وقوع حوادث ناشی از کار علاوه بر ایجاد خسارت های جانی و مالی، می تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی برای کارگران، کارفرمایان و جامعه به همراه داشته باشد. از این رو، پیشگیری از حادثه باید پیش از وقوع آن و از طریق شناسایی و کنترل شرایط خطرناک در محیط کار انجام شود.
ماده ۱۰۵ قانون کار یکی از مهم ترین ظرفیت های قانونی در این زمینه است. بر اساس این ماده، هرگاه در حین بازرسی، شرایط کار از نظر ایمنی و بهداشت کار خطرناک تشخیص داده شود، بازرس کار موظف است مراتب را کتبا به کارفرما یا نماینده وی اعلام کند و کارفرما نیز مکلف به رفع خطر در مهلت تعیین شده است. در مواردی که خطر به گونه ای باشد که احتمال وقوع حادثه یا آسیب جدی وجود داشته باشد، موضوع می تواند از طریق مراجع قانونی پیگیری شود.
اهمیت ماده ۱۰۵ در این است که رویکرد آن صرفا واکنشی و پس از وقوع حادثه نیست، بلکه امکان مداخله پیشگیرانه را برای نظام بازرسی کار فراهم می کند. به عبارت دیگر، بازرس کار می تواند با مشاهده یک وضعیت ناایمن، پیش از آنکه منجر به حادثه شود، نسبت به شناسایی خطر، ثبت آن و الزام کارفرما به رفع نقص اقدام کند.
اجرای موثر این ماده ارتباط مستقیمی با وظایف کلی کارفرمایان در زمینه تامین ایمنی محیط کار دارد. ماده ۹۱ قانون کار نیز کارفرمایان را مکلف به تامین وسایل و امکانات لازم برای حفاظت و سلامت کارگران و آموزش نحوه استفاده از آنها کرده است. همچنین بر اساس ماده ۹۵، مسئولیت اجرای مقررات و ضوابط فنی و بهداشت کار بر عهده کارفرما یا مسئولان واحد مربوط قرار دارد. بنابراین، ماده ۱۰۵ را می توان بخشی از یک نظام پیشگیرانه دانست که در کنار مواد ۹۱ و ۹۵، زمینه کنترل مخاطرات شغلی را فراهم می کند.
در کارگاه های ساختمانی، صنعتی و معدنی، مواردی مانند کار در ارتفاع، گودبرداری غیراصولی، نقص داربست ها، نبود حفاظ ماشین آلات، خطر برق گرفتگی و عدم استفاده از تجهیزات حفاظت فردی می توانند از مصادیق شرایط خطرناک باشند. شناسایی به موقع این موارد توسط بازرس کار و پیگیری قانونی رفع آنها می تواند نقش مهمی در کاهش حوادث داشته باشد.
در نهایت، اثربخشی ماده ۱۰۵ تنها به وجود حکم قانونی وابسته نیست، بلکه به کیفیت بازرسی، تشخیص صحیح خطر، مستندسازی، پیگیری رفع نواقص و همکاری کارفرمایان نیز بستگی دارد. تقویت رویکرد پیشگیرانه در بازرسی کار و استفاده موثر از ظرفیت ماده ۱۰۵ می تواند گامی مهم در جهت کاهش حوادث ناشی از کار و ارتقای سطح ایمنی و سلامت نیروی کار باشد.

نویسنده: سید مهران میرموید