نظارتی به وسعت حریم خصوصی؛ نگاهی به «کارپوشه ایرانیان» از منظر اخلاق و شریعت

یادداشت

نظارتی به وسعت حریم خصوصی؛ نگاهی به «کارپوشه ایرانیان» از منظر اخلاق و شریعت

مردم این سرزمین، از دوران پارینهسنگی تا امروز، با همهی فرازونشیبهای تاریخی، همواره داشته های مادی و معنوی خود را پاس داشته اند. اکنون اما طرحی با نام «کارپوشه اقتصادی ایرانیان» در حال اجراست که به بهانه ی شفافیت و عدالت، قصد دارد تمام اطلاعات مالی و دارایی های افراد را در یک سامانه ی متمرکز گرد آورد. پرسش اساسی اینجاست: آیا راه برون رفت از مشکلات اقتصادی، ایجاد شبکه های نظارتی گسترده بر زندگی شخصی مردم است؟

نکته ای که در این میان کمتر به آن پرداخته شده، نگاه اخلاقی و دینی به این مقوله است. در قرآن کریم، به صراحت و با تاکید، از «تجسس» نهی شده است. آنجا که می فرماید: ﴿یا ایها الذین آمنوا اجتنبوا کثیرا من الظن ان بعض الظن اثم و لا تجسسوا...﴾ (سوره حجرات، آیه ۱۲). این آیه، مسلمانان را از کنجکاوی در امور پنهانی و دنبال کردن لغزش های یکدیگر برحذر داشته است.

مفسران بزرگ قرآن در تبیین این آیه، «تجسس» را به معنای جست وجوی عیب ها و دنبال کردن لغزش های مردم دانسته اند و از آنجا که فعل نهی در این آیه، بدون ذکر متعلق آمده، این نهی عمومیت داشته و شامل هیچ یک از امور مسلمانان نمی شود، مگر آنکه مجوز شرعی خاصی وجود داشته باشد. قرآن کریم تنها یک بار این واژه را به کار برده، اما در همان یک بار، دریچه ای به سوی احترام به حریم خصوصی گشوده است. امام خمینی نیز در فرمان هشت ماده ای خود، به روشنی هرگونه تجسس در گناهان مردم و دنبال کردن اسرار آنان را ممنوع اعلام کرده است.

از این منظر، گردآوری تمامی اطلاعات بانکی، اموال، دارایی ها و حقوق افراد در یک سامانه، مصداق بارز «تجسس» است؛ اقدامی که قرآن آن را نهی کرده است. تجمیع این حجم عظیم از داده های حساس، افزون بر نگرانی های امنیتی و احتمال سوءاستفاده از آنها، با اصل بنیادین کرامت انسانی و حرمت حریم خصوصی که در فقه اسلامی بر آن تاکید شده، در تضاد آشکار قرار دارد.

اگر هدف واقعی این طرح، حمایت از دهک های ضعیف و تحقق عدالت اجتماعی است، راه هایی جز نقض حریم خصوصی شهروندان نیز برای آن وجود دارد. آنچه کشور به آن نیاز دارد، تقویت سفره ی مردم و حمایت مستقیم از معیشت آنان است، نه ایجاد پایگاه های داده ای که هر لحظه ممکن است به ابزاری برای فشار و کنترل تبدیل شوند. قرآنی که می فرماید «و لا تجسسوا»، پیش از هر سامانه ی نظارتی، حریم انسان را به رسمیت شناخته است. شاید بهتر باشد پیش از هر اقدامی، از خود بپرسیم که آیا این طرح با روح قرآن و کرامت انسانی همخوانی دارد یا خیر.نظام مقدس جمهوری اسلامی وظیفه اش این است که تمام آحاد مردم ایران چه ثروتمند و چه طبقه ضعیف از نظر رفاه را یارانه بدهد و هر روز ثروت مردم را افزایش دهد نه اینکه عکس عمل کند.