سواد سلامت و شبکه های اجتماعی؛ چگونه با سیل اطلاعات سلامت در فضای مجازی مواجه شویم؟

شبکه های اجتماعی به یکی از مهم ترین منابع دریافت اطلاعات سلامت تبدیل شده اند. کاربران در طول روز با صدها پیام درباره تغذیه، دارو، بیماری ها، ورزش، درمان های خانگی و سبک زندگی مواجه می شوند. سرعت انتشار این اطلاعات بسیار بیشتر از گذشته است و یک ادعا می تواند در مدت کوتاهی هزاران یا میلیون ها بار دیده و بازنشر شود.

این شرایط از یک سو فرصت ارزشمندی برای آموزش سلامت ایجاد کرده و از سوی دیگر، زمینه گسترش اطلاعات نادرست را فراهم کرده است. مسئله اصلی این نیست که مردم اطلاعات سلامت دریافت می کنند؛ مسئله این است که آیا می توانند کیفیت این اطلاعات را تشخیص دهند؟

یکی از ویژگی های شبکه های اجتماعی، ترکیب اطلاعات معتبر و نامعتبر در کنار یکدیگر است. یک مطلب علمی ممکن است در کنار یک تجربه شخصی یا تبلیغ تجاری نمایش داده شود و همه آنها از نظر ظاهری شبیه هم باشند. بنابراین مخاطب نمی تواند صرفا بر اساس تعداد دنبال کنندگان، میزان بازدید یا ظاهر حرفه ای صفحه درباره اعتبار محتوا تصمیم بگیرد.

یکی از مهم ترین مهارت ها، توجه به منبع است. باید مشخص باشد چه فرد یا سازمانی پیام را منتشر کرده است. اگر شخصی درباره بیماری یا درمان صحبت می کند، تخصص و صلاحیت حرفه ای او چیست؟ آیا ادعاهای او به پژوهش ها و منابع علمی ارجاع داده شده اند؟

بازنشر سریع یکی از عوامل مهم گسترش شایعات است. کاربران گاهی مطلبی را فقط به دلیل نگرانی برای دیگران ارسال می کنند. نیت ممکن است خیرخواهانه باشد، اما نتیجه می تواند انتشار اطلاعات غلط باشد. به همین دلیل یکی از ساده ترین اصول سواد سلامت در شبکه های اجتماعی این است: قبل از بازنشر، بررسی کنیم.

احساسات نیز بر رفتار کاربران اثر می گذارند. پیام هایی که ترس، خشم یا امید شدید ایجاد می کنند، معمولا بیشتر به اشتراک گذاشته می شوند. بنابراین هرچه یک پیام هیجانی تر باشد، ضرورت بررسی آن بیشتر است.

همچنین باید نسبت به وعده های ساده برای مسائل پیچیده احتیاط کرد. بیماری های مزمن، مشکلات روانی، چاقی و بسیاری از مسائل سلامت معمولا عوامل متعدد دارند. ادعای اینکه یک ماده غذایی، یک دارو یا یک روش ساده می تواند همه مشکلات را حل کند، نیازمند بررسی جدی است.

شبکه های اجتماعی می توانند در شرایط بحران سلامت عمومی نیز نقش مهمی داشته باشند. در زمان شیوع بیماری ها، بلایای طبیعی یا بحران های اجتماعی، نیاز مردم به اطلاعات افزایش پیدا می کند. در چنین شرایطی، روابط عمومی نظام سلامت باید سریع، شفاف و مستمر اطلاع رسانی کند. تاخیر در اطلاع رسانی رسمی می تواند فضای بیشتری برای شایعات ایجاد کند.

وزارت بهداشت و دانشگاه های علوم پزشکی می توانند از ظرفیت شبکه های اجتماعی برای پاسخ به پرسش های عمومی، اصلاح باورهای نادرست و ارائه آموزش های کوتاه و قابل فهم استفاده کنند. ارتباط دوسویه با مردم نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مخاطب امروز فقط دریافت کننده پیام نیست، بلکه پرسشگر و تولیدکننده محتوا نیز هست.

در نهایت، مواجهه درست با سیل اطلاعات سلامت به معنای حذف شبکه های اجتماعی نیست. هدف، استفاده آگاهانه تر از آنهاست. کاربر باسواد سلامت کسی نیست که هر مطلبی را رد کند؛ بلکه کسی است که پیش از پذیرش یا بازنشر، اعتبار، منبع، شواهد و هدف پیام را بررسی می کند.

احمد عامری 

پژوهشگر حوزه ارتباطات سلامت