معرفی کتاب مداخله در بحران موقعیت مدار (پروتکل جامع مداخله در بحران براساس نیازهای روانشناختی آسیب دیدگان مدرسه شجره طیبه میناب)

کتاب مداخله در بحران موقعیت مدار (پروتکل جامع مداخله در بحران براساس نیازهای روانشناختی آسیب دیدگان مدرسه شجره طیبه میناب) با اخذ مجوزهای لازم چاپ و متتشر گردید. 

این کتاب حاصل تجارب چندماه گروه روانشناسان و مشاوران تحت مسئولیت #دکترحامدبخشی، اعزامی به میناب است که با بررسی و تحلیل شرایط واقعی و براساس اقتضائات بومی تدوین و نگارش شده است. 

نویسندگان کتاب #دکترحامدبخشی و #دکتررعناصباغ_اسماعیلی هستند و با کوشش انتشارات بنیاد پیشگیری از آسیب های اجتماعی منتشر شده است.

شرح کتاب:

این کتاب در 9 فصل نگارش و تدوین یافته است و براساس شرایط اقتضائات بومی و فرهنگی شهرستان میناب حادثه مدرسه شجره طیبه تحلیل روانشناختی شده است. رویکترد کتاب با نگاه موقعیت مداری نگارش یافته و براساس اقتضا مشاوره و روان درمانی مباحث متناسب ارایه شده است. 

به طور کلی صورت بندی اصلی کتاب براساس مشکلات و ترومای سه گانه مشکلات خانوادگی، مشکلات مربوط به اضطراب و افسردگی و استرس پس از سانحه (حادثه شهادت دانش آموزان شجره طیبه) صورت بندی شده است. 

رویکرد موقعیت مدار

مداخله در بحران «موقعیت مدار»[1]یکی از انواع اصلی مداخلات در بحران است که دقیقا بر روی یک رویداد بیرونی خاص و پیش بینی نشده متمرکز است. بحران های موقعیت مدار ماهیتی تصادفی، ناگهانی و اغلب شوکه کننده دارند.

فلسفه مداخله موقعیت مدار

در مداخله موقعیت مدار، درمانگر یا متخصص بحران به جای پرسیدن «چرا این اتفاق برای تو افتاد؟» یا «این موضوع چه ارتباطی با گذشته ات دارد؟»، بر این تمرکز می کند که: «چگونه می توانیم با این واقعیت جدید و سخت، به صورت کاربردی و امن کنار بیاییم؟»، یا «مسئولیت ما در این شرایط بحرانی چیست و چگونه می­توانیم با آن مواجه شویم؟»

روان درمانی با رویکرد مداخله موقعیت مدار

روان درمانی در بحران و شرایطی نظیر آنچه در میناب شاهد هستیم با تعریف زیر می­تواند مشخص شود:

«روان درمانی لزوما صرف تکنیک­های روانی درمانی یا مشاوره نیست، روان­درمانی در این شرایط می­تواند ترکیبی از مداخلات روان­درمانی، تصمیم­گیری، حضور انسانی، ارزیابی و مشاهده، انعطاف­پذیری در انتخاب روش، همدلی، تفکر حرفه­ای و خلاقیت و نوآوری در کار و درمان (گاهی نیازمند به خلاقیت در روش­های درمانی فی­البداهه هستیم) است».

موقعیت مداری هم به معنی استفاده از همه ظرفیت­ها، موقعیت­ها و شرایط طبیعی است که بتوان با مراجع ارتباط گرفت و هم استفاده از رویکردها و پروتکل­های متعدد و قابل دسترسی با توجه نیاز مراجعین و... . موقعیت مداری مداخله در بحران به این معناست که درمانگر یا مشاور، ابتدا شرایط واقعی بحران، ویژگی های فرد درگیر، منابع حمایتی موجود و شدت خطر را به دقت بررسی می کند و سپس براساس همان موقعیت خاص تصمیم می گیرد که چه نوع مداخله ای مناسب تر است. در واقع در رویکرد موقعیت مدار، بحران نه تنها به عنوان یک مشکل روانی فردی، بلکه به عنوان رویدادی دیده می شود که در بستر شرایط زندگی، روابط اجتماعی و عوامل محیطی رخ داده است.

چالش بازتروماتیزه شدن

یکی از چالش­های جدی­ای که خانواده­های آسییب دیده شجره طیبه با آن مواجهه شده­اند تکرار آسیب با ذکر و مرور مداوم خاطرات روز حادثه است. این تکرار با ورود رسانه­ها و مستندسازان، مشاورانی که بدون شناخت قبلی وارد مساله می­شوند و پیگیر خاطرات و اتفاقات رخ داده روز حادثه مداوم مرور می­شود که به این حالت بازترومتایزه شدن می­گویند. بازتروماتیزه شدن یعنی وقتی فردی که قبلا یک تجربه آسیب زا یا تروماتیک داشته، دوباره در موقعیتی قرار می گیرد که آن تجربه را در ذهن و بدنش فعال یا زنده می کند؛ به طوری که انگار همان احساس ترس، درماندگی یا درد دوباره برمی گردد. این اتفاق لزوما به این معنی نیست که همان حادثه دوباره رخ داده؛ گاهی فقط یک محرک باعثش می شود.

معرفی فصل های کتاب:

فصل اول: کلیات و مفاهیم 

آسیب جنگ و شهادت مظلومانه مدرسه شجره طیبه 

آسیب شکل گرفته مدرسه شجره طیبه 

خانواده­های معظم شهدا (تعداد و مشکلات روانشناختی) 

خانواده­های بازماندگان (مجروحین و آسیب های جسمانی) 

کودکانی که زنده مانده­اند ولی نجات نیافته­اند 

جانبازان نامشهود 

سطوح مشکلات روانشناختی در میناب 

مداخلات اولیه صورت گرفته در شهر میناب 

قهرمانان شجره نه بازماندگان 

برای قهرمانان چه باید کرد؟ 

فصل دوم: ترومای روانی پیچیده در شهر میناب 

ترومای روانی پیچیده 

علائم ترومای روانی پیچیده 

تروما پیچیده چگونه ایجاد می­شود؟ 

ترومای روانی پیچیده بعد از جنگ 

این علائم بلافاصله بعد از جنگ ظاهر می شوند؟ 

اول: مشکلات خانوادگی (زناشویی) 

مشکلات زناشویی 

اختلافات خانوادگی (خانواده پدری و مادری) 

تعارضات بین والدین و فرزندان 

ازدواج زودهنگام دختران (جنوب کشور) 

دوم: آسیب روانی خودکشی 

اشکال رایج آسیب روانی خودکشی 

سوم: ترومای آسیب جنگ (حادثه مدرسه) 

علائم ترومای جنگ (PTSD یا آسیب پس از سانحه) 

برخی علائم مهم دانش آموزان بازمانده مدرسه 

فصل سوم: مداخله در بحران (حادثه مدرسه) 

شروع برنامه ریزی مداخله در بحران 

رصد و پایش 

تشکیل تیم­های مداخله در بحران 

اقدامات صورت گرفته در سطح اولیه مداخله بحران 

غربالگری اضطراب 

تست آسیب های روانی مرتبط با جنگ (WPT) 

سینرژی بین روانشناسان (شروع کار تیمی) 

فصل چهارم: مداخله در بحران موقعیت مدار 

فلسفه مداخله موقعیت مدار 

روان درمانی با رویکرد مداخله موقعیت مدار 

تمایز روان درمانی بحران با روان درمانی عادی 

اهداف اصلی مداخله در بحران 

مراحل عملیاتی مداخله در بحران موقعیت مدار 

مراحل عملیاتی در مداخله موقعیت مدار 

چرا این مداخله برای فرد حیاتی است؟ 

روان درمانی با رویکرد موقعیت مدار 

ترکیب تیم مداخله در بحران موقعیت مدار 

متخصصان سلامت روان 

نقش های کلیدی در مدیریت تیم (مدل عملیاتی موقعیت مدار) 

فصل پنجم: پروتکل مداخله در بحران با رویکرد موقعیت مدار 

چالش­های موردی با توجه به مداخله در بحران شهر میناب 

گروه­های هدف در اجرای پروتکل مداخله در بحران 

چالش بازتروماتیزه شدن 

نمونه بالینی 

مداخلات روانی پروتکل 

مداخلات کوتاه مدت 

راه اندازی سامانه غربالگری 

آموزش گروه­های تخصصی مداخله در بحران 

فازهای پیاده سازی مداخله کوتاه مدت 

فاز اول: ارزیابی سریع برای چند روز اول از افراد پرخطر 

فاز دوم: کمک­های اولیه روانشناختی 

فاز سوم. مداخلات تا یکسال و بیشتر حتی برای غیر آسیب دیدگان 

مداخلات میان مدت 

مولفه های اصلی مداخلات میان مدت 

مواجهه درمانی مراجعین آسیب دیده (بالاخص خانواده های شهدا) 

نمونه بالینی 

مداخلات بلند مدت 

اهداف مداخلات بلندمدت 

مولفه های اصلی مداخلات بلندمدت 

رشد پس از بحران 

ویژگی های مداخلات بلندمدت در رویکرد موقعیت مدار 

نقش درمانگر در تسهیل رشد (رویکرد موقعیت مدار) 

رشد پس از بحران: از فروپاشی تا بازآفرینی 

فصل ششم: PTSD و راهکارهای مداخله­ای 

علائم PTSD 

PTSD در چارچوب مداخله در بحران 

سطوحPTSD (با نگاه ویژه به حادثه میناب) 

سایر مسایل روانشناختی حاکم بر مراجعین میناب 

اصول مداخله در بحران برای پیشگیری از PTSD 

درمان PTSD پس از مرحله بحران 

درمان شناختی رفتاری متمرکز بر تروما 

پروتکل درمان شناختی– رفتاری متمرکز بر تروما 

مواجهه درمانی 

درمان پردازش شناختی 

رویکرد تصویر سازی ذهنی 

آموزش و افزایش تاب آوری براساس آموزه های اسلامی 

درمان دارویی 

نکات تکمیلی پروتکل­های پیشنهادی 

محوریت کاتارسیس در تجمعات و فعالیت های گروهی 

فصل هفتم: پروتکل بازی درمانی (ویژه کودکان آسیب دیده) 

تکنیک های رایج بازی درمانی برای کودکان مبتلا بهPTSD 

نقش درمانگر در بازی درمانی 

بازی درمانی گروهی (تجربه خانه بازی) 

بازی درمانی­های فردی (براساس آسیب شکل گرفته) 

پروتکل ۵ جلسه ای بازی درمانی برای کودک مبتلا بهPTSD 

جدول پروتکل 5 جلسه ای بازی درمانی موقعیت مدار 

نمونه­های بالینی بازی درمانی 

تجربه شهربازی سیار در میناب 

تجربه قصه درمانی کودکان قهرمان (آسیب دیده و قهرمانان) 

تجربه هنر درمانی برای کودکان آسیب دیده میناب 

فصل هشتم: پروتکل ویژه ترومای پیچیده (زناشویی) 

الگوی مداخله روان شناختی برای ترومای پیچیده 

مشکلات زناشویی: مفهوم، پیامدها و رویکردهای درمانی 

مداخلات درمانی برای ترومای زناشویی 

پروتکل مداخله در ترومای زناشویی با رویکرد موقعیت­مدار 

الف) درمان زوجی هیجان محور (EFT) 

ب) درمان شناختی–رفتاری زوجین برای ترومای زناشویی 

ج) درمان فردی برای پردازش تجربه های آسیب زا 

آموزش مهارت­های زندگی؛ آمادگی برای ازدواج زودهنگام 

فصل نهم: پروتکل ویژه ترومای پیچیده (خودکشی) 

پیشگیری از خودکشی (برنامه بتا) 

چه کسانی بتا را یاد می­گیرند؟ 

باورهای نادرست و واقعیت­ها در مورد خودکشی 

زمان استفاده از بتا 

مراحل اجرای بتا 

پروتکل درمانی ترومای افکار و اقدام به خودکشی 

راهکاری مناسب مقابله با ترومای افکار و اقدام به خودکشی 

راهبردهای عملی برای پیشگیری از بازگشت افکار خودکشی