بلاکچین و ارزیابی اثربخشی آموزش بیمار در اورژانس؛ از ثبت آموزش تا سنجش یادگیری و پیگیری

آموزش بیمار یکی از بخش های مهم مراقبت در اورژانس است. بیمار ممکن است در مدت کوتاهی اطلاعات مختلفی درباره بیماری، داروها، مراقبت در منزل و علائم هشدار دریافت کند. اما یک پرسش اساسی وجود دارد: آیا دریافت آموزش به معنای یادگیری واقعی بیمار است؟

ثبت اینکه «آموزش انجام شد» به تنهایی نمی تواند نشان دهد که بیمار مطالب را متوجه شده است یا می تواند آنها را در منزل به کار ببرد. به همین دلیل، ارزیابی اثربخشی آموزش باید بخشی از فرایند آموزش بیمار باشد.

در سال های اخیر، فناوری های دیجیتال فرصت های جدیدی برای ثبت، پیگیری و ارزیابی آموزش ایجاد کرده اند. بلاکچین نیز می تواند در کنار پرونده الکترونیک سلامت و سایر سامانه های دیجیتال، به ثبت قابل اعتماد سوابق آموزشی و نتایج ارزیابی کمک کند.

تفاوت ارائه آموزش و یادگیری

ممکن است یک پرستار تمام نکات لازم را برای بیمار توضیح دهد، اما بیمار به دلیل اضطراب، درد، خستگی یا پیچیدگی مطالب، بخش هایی از آن را به خوبی درک نکند.

بنابراین، باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد:

آموزش ارائه شده: یعنی اطلاعات لازم به بیمار یا همراه او ارائه شده است.

آموزش موثر: یعنی بیمار توانسته اطلاعات مهم را درک کند و در صورت نیاز، آن را در عمل به کار ببرد.

برای مثال، اگر بیمار درباره نحوه مصرف یک دارو آموزش دیده باشد، تنها ثبت «آموزش دارویی انجام شد» کافی نیست. بهتر است مشخص شود که آیا بیمار توانسته روش صحیح مصرف را توضیح دهد یا خیر.

نقش ارزیابی در آموزش بیمار

ارزیابی آموزش می تواند بسیار ساده باشد. برای مثال، پرستار پس از توضیح مطالب از بیمار می خواهد با زبان خودش توضیح دهد که پس از ترخیص چه کاری باید انجام دهد.

این روش که در آموزش سلامت با عنوان Teach-Back شناخته می شود، می تواند به شناسایی سوءبرداشت های بیمار کمک کند.

برای نمونه، بیمار ممکن است بگوید:

«اگر دوباره این علامت را داشتم، چند روز صبر می کنم و اگر بهتر نشدم مراجعه می کنم.»

در حالی که دستورالعمل پزشکی ممکن است مراجعه سریع تر را ضروری بداند.

در چنین شرایطی، پرستار می تواند بخش موردنظر را دوباره توضیح دهد.

اگر نتیجه این ارزیابی به شکل ساختاریافته ثبت شود، در مراجعات بعدی نیز قابل استفاده خواهد بود.

بلاکچین چه کمکی می کند؟

بلاکچین قرار نیست خودش میزان یادگیری بیمار را تشخیص دهد. ارزیابی همچنان باید توسط کادر درمان و بر اساس ابزارهای معتبر انجام شود.

نقش بلاکچین می تواند در ثبت و قابل اعتماد کردن سابقه این ارزیابی ها باشد.

برای مثال، می توان ثبت کرد:

• چه آموزشی ارائه شده است؛
• چه زمانی آموزش انجام شده است؛
• چه فردی آموزش را ارائه کرده است؛
• چه روشی برای ارزیابی یادگیری استفاده شده است؛
• نتیجه ارزیابی چه بوده است؛
• آیا آموزش مجدد لازم بوده است؛
• و آیا برنامه ای برای پیگیری بیمار وجود دارد.

این سوابق می توانند در مراجعه بعدی به عنوان بخشی از تاریخچه آموزشی بیمار مورد استفاده قرار گیرند.

از «تایید آموزش» تا «اثبات یادگیری»

یکی از تغییرات مهمی که فناوری می تواند ایجاد کند، حرکت از یک سیستم مبتنی بر چک لیست به سمت سیستم مبتنی بر شواهد آموزشی است.

در سیستم ساده، ممکن است فقط یک گزینه وجود داشته باشد:

آموزش بیمار انجام شد: بله

اما در مدل پیشرفته تر می توان اطلاعات بیشتری ثبت کرد:

موضوع آموزش: مراقبت از زخم
آموزش ارائه شد: بله
روش ارزیابی: Teach-Back
درک اولیه بیمار: ناکافی
آموزش مجدد: انجام شد
ارزیابی مجدد: مناسب
نیاز به پیگیری: دارد

چنین اطلاعاتی تصویر دقیق تری از وضعیت آموزشی بیمار ارائه می دهد.

اهمیت پیگیری پس از ترخیص

فرایند آموزش نباید الزاما با خروج بیمار از اورژانس پایان یابد.

برخی بیماران ممکن است پس از بازگشت به منزل با مشکلاتی مواجه شوند که در زمان حضور در اورژانس مشخص نبوده است.

برای مثال، بیمار ممکن است هنگام حضور در بیمارستان تصور کند دستورالعمل دارویی را کاملا فهمیده است، اما در منزل درباره زمان مصرف یا نحوه استفاده از دارو دچار ابهام شود.

در یک سامانه دیجیتال مناسب، می توان برای بیمار مسیر پیگیری تعریف کرد. نتیجه پیگیری نیز می تواند به سابقه آموزشی بیمار اضافه شود.

به این ترتیب، یک زنجیره شکل می گیرد:

آموزش → ارزیابی → ترخیص → پیگیری → ارزیابی مجدد

این زنجیره می تواند به جای نگاه کردن به آموزش به عنوان یک رویداد کوتاه، آن را به عنوان یک فرایند مستمر در نظر بگیرد.

یک مثال کاربردی در اورژانس

فرض کنیم بیماری به دلیل فشار خون بالا به اورژانس مراجعه کرده است.

پس از ارزیابی و درمان، پرستار درباره مصرف منظم دارو، کنترل فشار خون، علائم هشدار و زمان مراجعه مجدد آموزش می دهد.

سپس از بیمار خواسته می شود با زبان خودش توضیح دهد که در منزل چه اقداماتی باید انجام دهد.

مشخص می شود بیمار در مورد یکی از داروها برداشت اشتباهی دارد.

پرستار آموزش را اصلاح می کند و ارزیابی دوباره انجام می دهد.

در پایان، سابقه آموزشی ثبت می شود.

اگر بیمار چند هفته بعد دوباره مراجعه کند، تیم درمان می تواند مشاهده کند که آموزش قبلی چه بوده و در ارزیابی اولیه چه مشکلی وجود داشته است.

این اطلاعات می تواند به طراحی آموزش بعدی کمک کند.

نقش بلاکچین در اعتماد به سوابق

یکی از چالش های سیستم های اطلاعات سلامت، اطمینان از صحت و یکپارچگی سوابق است.

در یک معماری مبتنی بر بلاکچین، می توان از ویژگی ثبت زنجیره ای و قابل بررسی داده ها برای ایجاد سابقه ای استفاده کرد که تغییرات آن قابل ردیابی باشد.

با این حال، این موضوع به معنی آن نیست که تمام اطلاعات بیمار باید مستقیما روی بلاکچین ذخیره شود.

در یک طراحی مناسب، می توان اطلاعات اصلی را در سامانه های استاندارد سلامت نگهداری کرد و از بلاکچین برای ثبت رویداد، تایید صحت داده یا مدیریت برخی مجوزهای دسترسی استفاده کرد.

این روش می تواند ضمن استفاده از مزایای فناوری، خطرات مرتبط با نگهداری مستقیم اطلاعات حساس را کاهش دهد.

شاخص هایی برای ارزیابی اثربخشی آموزش

برای اینکه یک سیستم آموزشی قابل ارزیابی باشد، باید شاخص های مشخصی تعریف شود.

برخی شاخص های قابل بررسی عبارت اند از:

• میزان درک بیمار از آموزش؛
• توانایی بیمار در توضیح دستورالعمل ها؛
• توانایی انجام صحیح یک اقدام آموزشی؛
• نیاز به آموزش مجدد؛
• مراجعه مجدد به اورژانس در شرایط مرتبط؛
• میزان پیگیری توصیه های درمانی؛
• و رضایت بیمار از آموزش دریافت شده.
• 
  

البته هر یک از این شاخص ها باید با روش علمی مناسب و متناسب با نوع بیماری تفسیر شود و نمی توان صرفا از یک شاخص برای قضاوت درباره کیفیت آموزش استفاده کرد.

نقش پرستار و تیم درمان

فناوری نمی تواند جایگزین ارتباط مستقیم میان پرستار و بیمار شود.

پرستار همچنان نقش اصلی را در تشخیص نیاز آموزشی، انتخاب روش مناسب آموزش، ارزیابی درک بیمار و اصلاح سوءبرداشت ها دارد.

بلاکچین و سایر فناوری های دیجیتال می توانند اطلاعات این فرایند را سازمان دهی و قابل پیگیری کنند.

بنابراین، مدل مطلوب را می توان چنین تصور کرد:

پرستار آموزش می دهد → بیمار یاد می گیرد → یادگیری ارزیابی می شود → نتیجه ثبت می شود → آموزش بعدی بر اساس نتیجه قبلی تنظیم می شود.

چالش های پیش رو

اجرای چنین سیستمی نیازمند توجه به چند موضوع اساسی است.

نخست، شاخص های آموزشی باید استاندارد و قابل اندازه گیری باشند.

دوم، اطلاعات بیمار باید با رعایت کامل حریم خصوصی و قوانین مربوط به داده های سلامت مدیریت شود.

سوم، سامانه نباید پیچیدگی بیشتری به کار پرستاران اضافه کند.

چهارم، بیمار باید درباره نحوه استفاده از اطلاعات خود و سطح دسترسی به آنها آگاهی داشته باشد.

همچنین پیش از اجرای گسترده چنین مدلی، لازم است اثربخشی آن در مطالعات بالینی و پروژه های آزمایشی بررسی شود.

نتیجه گیری

آموزش بیمار در اورژانس زمانی می تواند بیشترین ارزش را داشته باشد که فقط به ارائه اطلاعات محدود نشود و میزان یادگیری و نیازهای بعدی بیمار نیز مورد توجه قرار گیرد.

بلاکچین می تواند در این مسیر به عنوان فناوری پشتیبان، امکان ثبت قابل اعتماد و قابل پیگیری سوابق آموزش و ارزیابی را فراهم کند. با این حال، نقش اصلی همچنان بر عهده کادر درمان و به ویژه پرستار است.

ترکیب آموزش انسانی، روش های ارزیابی مانند Teach-Back، پرونده الکترونیک سلامت و فناوری هایی مانند بلاکچین می تواند زمینه ایجاد یک مسیر آموزشی پیوسته را فراهم کند؛ مسیری که از آموزش در اورژانس آغاز می شود، با ارزیابی یادگیری ادامه پیدا می کند و پس از ترخیص نیز قابل پیگیری است.

در چنین رویکردی، موفقیت آموزش فقط با این سوال سنجیده نمی شود که «آیا بیمار آموزش دید؟» بلکه سوال مهم تر این است که «آیا بیمار آموزش را فهمید و توانست آن را در مسیر مراقبت خود به کار ببرد؟»

محمد جواد اعصامی

کارشناس پرستاری و پژوهشگر حوزه سلامت