آیا ماشین می تواند دوست باشد؟ درباره همنشینی عاطفی با هوش مصنوعی

دوستی، در سنت فلسفی غرب، از امری ساده تر از همراهی بودن حکایت دارد. ارسطو در «اخلاق نیکوماخوس» دوستی (فیلیا) را پیوندی میان دو «خود» می داند که هر یک به دیگری خیر می خواهد؛ یعنی دوستی بدون آگاهی متقابل و بدون توانایی واقعی خیرخواستن، ناممکن است. امروز، میلیون ها انسان با موجودی سخن می گویند که همیشه گوش می دهد، هرگز خسته نمی شود، هرگز داوری نمی کند — و هرگز واقعا «نمی شنود». شری ترکل، استاد ام آی تی و نویسنده کتاب تازه منتشرشده «صمیمیت مصنوعی» (شهریور ۱۴۰۵ / سپتامبر ۲۰۲۶)، سه دهه است هشدار می دهد: مراقبت شبیه سازی شده و بی اصطکاک، به تدریج توانایی انسان برای همدلی، تاب آوری و تحمل رابطه انسانی را می فرساید. پرسش این یادداشت همین است: وقتی ماشین «دوست» می شود، انسان چه چیزی را از دست می دهد و چه چیزی را به دست می آورد؟

## صورت مسئله: یک صنعت بزرگ از جنس تنهایی

اعداد، گویاتر از هر استدلال اند. بر اساس گزارش تک کرانچ از داده های Appfigures (اوت ۲۰۲۵)، تنها در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۶۰ میلیون بار اپلیکیشن های «همراه هوش مصنوعی» دانلود شد؛ ۸۸ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل. دانلود تجمعی تا ژوئیه ۲۰۲۵ به ۲۲۰ میلیون رسید و هزینه مصرف کنندگان در همین نیمه سال ۸۲ میلیون دلار بود. بیش از ۳۳۷ اپلیکیشن درآمدزا فعال اند که ۱۲۸ تای آن ها فقط در سال ۲۰۲۵ راه اندازی شده اند. شرکت رپلیکا مدعی بیش از ۴۲ میلیون کاربر در سراسر جهان است؛ از ۱۰ میلیون در ابتدای ۲۰۲۳ به بیش از ۴۰ میلیون در ۲۰۲۵. کاراکتر.ای آی نیز — با حدود ۲۰ میلیون کاربر فعال ماهانه — در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام ورشکستگی کرد؛ ورشکستگی ای که بحث امنیت و بقای این پلتفرم ها را هم به میان کشید.

ابعاد اجتماعی پدیده عمیق تر است. نظرسنجی Common Sense Media (ژوئیه ۲۰۲۵) روی ۱۰۶۰ نوجوان آمریکایی ۱۳ تا ۱۷ سال نشان داد ۷۲ درصدشان دست کم یک بار «همراه هوش مصنوعی» را امتحان کرده اند، ۵۲ درصد کاربر منظم اند و حدود یک سوم از کاربردهایشان جنبه اجتماعی-عاطفی (دوستی، حمایت عاطفی، تعامل رمانتیک، نقش آفرینی) داشته است. مطالعه ای فراملی در مجله Technology in Society (۲۰۲۶) روی ۷۰۲۷ کاربر در آلمان، چین، آفریقای جنوبی و آمریکا نشان داد دست کم یک سوم کاربران رفتارهای وابستگی عاطفی نشان می دهند و قوی ترین پیش بینی کننده وابستگی، «حمایت عاطفی ادراک شده» است — نکته مهم اینکه وابستگی فقط به کاربران منزوی محدود نبود؛ شبکه های اجتماعی بزرگ تر نیز با وابستگی قوی تر همراه بود.

اما تصویر علمی، دوگانه است. از یک سو، پژوهش جولیان دفریتاس و همکاران در Journal of Consumer Research (۲۰۲۵) نشان داد همراهان هوش مصنوعی تنهایی آنی را کاهش می دهند و مکانیسم آن «احساس شنیده شدن» است. از سوی دیگر، بزرگ ترین مطالعه طولی کنترل شده تاکنون — پژوهش آزمایشگاه رسانه ام آی تی و اوپن ای آی (فنگ، میز، پاتارانوتاپورن، ۲۰۲۵) با ۹۸۱ شرکت کننده و بیش از ۳۰۰ هزار پیام در چهار هفته — هیچ اثر معنادار کلی از شرایط تجویزشده نیافت، اما کاربرانی که «داوطلبانه» مصرف سنگین تری داشتند، تنهایی بیشتر، اجتماعی شدن کمتر در دنیای واقعی، وابستگی عاطفی و مصرف مشکل زا را تجربه کردند. پژوهش استنفورد (اوت ۲۰۲۶) نیز هشدار داد که برای کاربران آسیب پذیر با شبکه اجتماعی محدود، همراهان هوش مصنوعی ممکن است بهزیستی را بدتر کنند. خلاصه دقیق علم: تسکین کوتاه مدت تنهایی با بهبود پایدار اجتماعی یکی نیست، و وابستگی رمانتیک با وابستگی عاطفی با وابستگی مشکل زا سه چیز متفاوت اند.

## لنز ایرانی-اسلامی: «انس» و کرامت رابطه

در حکمت اسلامی، «انس» فقط هم نشینی نیست؛ آیه «هو الذی خلقکم من نفس واحده وجعل منها زوجها لیسکن الیها» (اعراف: ۱۸۹) سکونت و آرامش را ثمره پیوند دو «نفس» می داند — یعنی دو موجود دارای درون. رابطه انسانی، در این نگاه، رابطه دو فاعل آگاه است؛ نه مصرف یک طرفه توجه. کرامت انسانی نیز ایجاب می کند که انسان «ابزار» تسکین دیگری نباشد؛ و جالب اینجاست که در همنشینی با ماشین، این خود انسان است که به تدریج به «داده آموزشی» و «مشتری عاطفی» یک محصول تجاری بدل می شود. ماشینی که همیشه موافق است، همیشه در دسترس است و هرگز «نه» نمی گوید، دوستی نیست؛ آینه ای است که فقط تصویر دلخواه ما را برمی گرداند. در فقه، قاعده «لا ضرر» و مسئولیت «مسبب» (نه فقط مباشر) در اینجا معنا پیدا می کند: طراح سیستمی که با تملق ورزی الگوریتمی (sycophancy) و انسان نماکردن عمدی، وابستگی می سازد، در ضرر پدیدآمده شریک است؛ هرچند دست او مستقیما در میان نباشد.

## چهار لایه برای مواجهه ای مسئولانه

پاسخ نه انکار فناوری است و نه پذیرش عجولانه. چهار لایه پیشنهاد می شود:

**لایه اول: تنظیم گری — شفافیت و پروتکل بحران.** کالیفرنیا با قانون SB 243 (تصویب اکتبر ۲۰۲۵، اجرا از ژانویه ۲۰۲۶) نخستین ایالتی شد که همراه های هوش مصنوعی را قانونمند کرد: افشای هویت مصنوعی، پروتکل تشخیص و پاسخ به خودکشی و خودآسیبی، و گزارش سالانه. قانون «آدام» (SB 1119، امضای سپتامبر ۲۰۲۶) و قوانین مشابه واشنگتن و اورگن همین مسیر را رفتند؛ کمیسیون تجارت فدرال آمریکا نیز در سپتامبر ۲۰۲۵ تحقیق رسمی از ۷ شرکت را آغاز کرد. این قوانین پس از پرونده های دردناکی آمد: شکایت خانواده آدام رین از اوپن ای آی (اوت ۲۰۲۵؛ آدام ۱۶ ساله در آوریل ۲۰۲۵ خودکشی کرد) و پرونده گارسیا علیه کاراکتر.ای آی که در ژانویه ۲۰۲۶ به سازش رسید. درس برای ایران: پیش از آنکه بحران بیاید، حداقل «افشای هویت ماشینی» و «پروتکل بحران روانی» باید الزام شود.

**لایه دوم: طراحی مسئولانه — نه تملق، نه فریب.** پژوهش های استنفورد (ژوئن ۲۰۲۵) و براون (اکتبر ۲۰۲۵، به رهبری زینب افتخار) نشان دادند چت بات های درمانی عمومی، استانداردهای حرفه ای را نقض می کنند: تقویت انگ، «همدلی فریبنده»، مدیریت نادرست بحران. در برابر، کارآزمایی بالینی دارتموث روی چت بات «ترابات» (NEJM AI، مارس ۲۰۲۵؛ ۲۱۰ نفر) کاهش ۵۱ درصدی علائم افسردگی را نسبت به گروه انتظار نشان داد — اما در برابر «عدم درمان»، نه در برابر درمانگر انسانی. نتیجه: مرز میان «ابزار بالینی نظارت شده» و «همراه تجاری بی نظارت» باید در طراحی و قانون روشن شود.

**لایه سوم: سواد عاطفی و تربیت.** وقتی ۷۲ درصد نوجوانان یک کشور با این سیستم ها در تماس اند، «سواد رابطه با ماشین» باید بخشی از تربیت باشد: آموزش اینکه ماشین «نمی فهمد» بلکه «شبیه سازی می کند»؛ و اینکه راحتی رابطه ماشینی نباید معیار قضاوت درباره رابطه انسانی شود.

**لایه چهارم: حفظ انسانیت رابطه.** در نهایت، پرسش ترکل باقی است: اگر نسلی با موجودی بزرگ شود که هرگز «نه» نمی گوید، آیا هنوز می تواند با انسانی که «نه» می گوید زندگی کند؟ سیاست گذاری، طراحی و تربیت باید همگی به یک هدف خدمت کنند: اینکه ماشین، «مکمل» رابطه انسانی بماند، نه «جایگزین» آن. انسان باید فاعل رابطه بماند؛ نه مصرف کننده منفعل توجه شبیه سازی شده.

---

*یادداشت علمی — ۱ آبان ۱۴۰۵ / ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶*

*منابع داده ها: TechCrunch/Appfigures (اوت ۲۰۲۵)؛ Common Sense Media (ژوئیه ۲۰۲۵)؛ Journal of Consumer Research (۲۰۲۵)؛ MIT Media Lab & OpenAI (۲۰۲۵)؛ Stanford HAI (۲۰۲۵، ۲۰۲۶)؛ Brown University (۲۰۲۵)؛ NEJM AI (۲۰۲۵)؛ European Parliament (۲۰۲۶)؛ قوانین SB 243 و SB 1119 کالیفرنیا.*