وفاداری به باورها، بدون سلب آزادی دیگران

وفاداری به باورها، بدون سلب آزادی دیگران 

آیا می توان به باورهای خود وفادار ماند، بی آنکه دیگران را در موقعیت اجبار قرار داد؟این پرسش، فراتر از یک دغدغه اخلاقی فردی، یکی از بنیادی ترین مسائل زندگی اجتماعی است؛ مسئله ای که کیفیت روابط انسانی، میزان تحمل تفاوت ها و امکان همزیستی در جامعه را آشکار می کند. ما انسان ها با باورها، ارزش ها، تجربه ها و جهان بینی های متفاوتی زندگی می کنیم؛ اما دشواری از جایی آغاز می شود که فرد، باور خود را نه راهی برای زیستن، بلکه معیاری برای تعیین چگونگی زیستن دیگران می داند. باور داشتن، به خودی خود، نه امتیاز اخلاقی است و نه مجوزی برای مداخله در زندگی دیگران. هر انسانی حق دارد بر اساس ارزش های خود تصمیم بگیرد، به اصولی پایبند بماند و حتی در برابر جریان غالب جامعه مقاومت کند. اما این حق هنگامی با مسئله ای اجتماعی روبه رو می شود که فرد بخواهد انتخاب شخصی خود را به قاعده ای عمومی تبدیل کند و دیگران را نیز به تبعیت از آن وادارد. در این نقطه، مرز میان وفاداری به خویشتن و سلطه بر دیگری شکل می گیرد. از منظر جامعه شناختی، روابط انسانی در خلا شکل نمی گیرند. خانواده، مدرسه، محیط کار، نهادهای اجتماعی و حتی مناسبات دوستانه، میدان هایی هستند که در آن ها قدرت، منزلت، انتظارات اجتماعی و هنجارهای پذیرفته شده بر رفتار افراد تاثیر می گذارند. گاهی اجبار نه با فرمانی آشکار، بلکه با شرمنده کردن، سرزنش، طرد اجتماعی، تحقیر یا محروم کردن دیگری از محبت و احترام اعمال می شود. ممکن است کسی هرگز به زبان نگوید «باید مانند من زندگی کنی»، اما چنان فضایی بسازد که دیگری برای حفظ رابطه، امنیت یا پذیرش اجتماعی، ناچار شود برخلاف خواست و باور خود رفتار کند. این همان شکل پنهان سلطه است؛ جایی که قدرت، خود را در لباس دلسوزی، خیرخواهی، اخلاق مداری یا حتی محبت نشان می دهد. در چنین وضعیتی، رابطه انسانی به تدریج از عرصه گفت وگو به میدان اطاعت تبدیل می شود. یکی حق تعریف زندگی را برای خود محفوظ می داند و دیگری باید هزینه متفاوت بودن را بپردازد. البته احترام به آزادی دیگری به معنای بی تفاوتی نسبت به رفتار او نیست. انسان ها حق دارند با یکدیگر اختلاف نظر داشته باشند، از باورهایشان دفاع کنند، نقد کنند و حتی دیگری را به بازاندیشی دعوت کنند. تفاوت اساسی میان اقناع و اجبار در این است که اقناع، امکان نپذیرفتن را به رسمیت می شناسد؛ اما اجبار می کوشد این امکان را از میان ببرد. گفت وگو زمانی واقعی است که طرف مقابل نه فقط حق شنیدن سخن ما، بلکه حق نپذیرفتن آن را نیز داشته باشد. در جامعه ای که تفاوت ها به رسمیت شناخته می شوند، روابط انسانی بر پایه اعتماد شکل می گیرند، نه ترس؛ بر پایه احترام متقابل، نه اطاعت یک طرفه. در چنین جامعه ای، هیچ کس برای اثبات درستی باورهایش ناگزیر نیست دیگری را تحقیر کند یا آزادی او را محدود سازد. قدرت اخلاقی یک باور، نه در شمار کسانی که به آن تسلیم می شوند، بلکه در توانایی آن برای زیستن در کنار باورهای متفاوت آشکار می شود. شاید بلوغ اخلاقی دقیقا از همین جا آغاز شود: از لحظه ای که می پذیریم حق داشتن یک باور، با حق تحمیل آن بر دیگران یکسان نیست. ما می توانیم به اصول خود وفادار بمانیم، بی آنکه از دیگران بخواهیم نسخه ای از خود ما باشند. آزادی، آزمون دشوار باورهای ماست: آیا آن قدر به آنچه درست می دانیم اطمینان داریم که اجازه دهیم دیگری متفاوت بیندیشد و متفاوت زندگی کند؟ وفاداری به باورها هنگامی به فضیلتی انسانی تبدیل می شود که در کنار آن، برای آزادی دیگری نیز جا باز کنیم؛ زیرا انسانیت ما نه فقط در انتخاب هایی که برای خود می کنیم، بلکه در احترامی که برای امکان انتخاب دیگران قائلیم، آشکار می شود شود.