کوچه های بی فریاد: خشونت، فضا و حیات روزمره

کوچه ها همیشه جای امنی بودند. جایی برای بازی های کودکانه، سلام های کوتاه همسایه ها، عطر نان تازه، خاک نم خورده بعد از آب پاشی عصرگاهی و سکوتی که آرامش می بخشید. کوچه ها در معماری و فرهنگ ایرانی، فضایی میان میان هستند؛ نه خیابانند با آن هیاهو و سرعت، نه خانه اند با آن خلوت و حریم. کوچه ها قلمرو پیوندهای انسانی اند؛ جایی برای دیدن، گفتن، شنیدن و بودن. به گفته پالاسما مکان ها تنها بستر فعالیت انسانی نیستند، بلکه خود سخن می گویند و نیازمند شنیده شدن اند(Pallasmaa, 2012).

کوچه ها حامل حافظه شهری اند و بدون آن ها شهرها هویت و ریشه های خود را از دست می دهند. در واقع، کوچه ها شهر را به خانه ای بزرگ بدل می کنند؛ جایی که زیستن در آن معنایی ملموس و آرامش بخش می یابد. تجربه انسان از فضا به مولفه های تشکیل دهنده خاطره از فضا تجزیه می شود که اهمیت روایت بر شکل گیری فضا در ذهن را نشان می دهد (بیگلو و بزرگمهر،1397). اما وقتی جنگ و خشونت سر می رسد، کوچه ها اولین مکان هایی هستند که سکوتشان از فریاد خالی می شود. بی فریاد بودن کوچه ها تنها به معنای سکوت نیست. کوچه های بی فریاد، استعاره ای اند از سرکوب، از وحشت، از ترسی که راه فریاد را می بندد. در عین حال، این سکوت می تواند حامل مقاومتی خاموش باشد؛ فریادی که در دل هاست اما شنیده نمی شود. خشونت، معنای کوچه را تغییر می دهد؛ در روزهای آخر تابستان 1404، کوچه های شهرهای ایران شاهد انفجار، دود، صدای آژیر، فریاد، دویدن، و ناگهان سکوت بوده اند. خشونت، فضا را تهی می کند؛ فضاهایی که زمانی برای زندگی بودند، به معبری برای مرگ و ویرانی بدل و خشونت نظامی، کوچه ها را از فضای زیست به فضای مرگ تبدیل می کند. دیوارهایی که روزی حافظ حریم بودند، اکنون شاهد تکه تکه شدن خانه ها و جان ها هستند. در این میان تجربه فضا از طریق رویدادهایی که در لحظات در پیوستار فضا زمان وجود دارد، باز تعریف می شود (2005: Cowell&et ,al). 

خشونت، کوچه ها را خاموش می کند؛ اما همین کوچه ها روزی دوباره صدای بازی کودکان، فروشنده دوره گرد و درودی کوتاه از ته دل را به یاد خواهند آورد. و مقاومتی که به دیوارهای ترک خورده و درهای نیمه بسته جان می دهد تا روزی دوباره میزبان قدم های رهگذران باشند. نگارش درباره این کوچه ها، تلاشی است برای ثبت معنای فضاهایی که هر روز در دل آن ها زندگی می کنیم و در هنگام بحران، معناهای عمیق تری از زیستن و بودن در آن ها می یابیم. در این میان، خیابان لاله زار و کوچه های منشعب از آن نقشی کلیدی و نمادین در حافظه شهری ایفا می کنند؛ از دوران اوج شکوفایی فرهنگی و مدرن سازی در عهد قاجار و پهلوی، تا وضعیت کنونی که سایه های فرسودگی، ویرانی و فراموشی بر آن سنگینی می کند. این کوچه ها، که در فرهنگ عمومی به عنوان قلب پویای لاله زار شناخته می شوند، به منزله متن هایی چندلایه اند که روایت های متنوع زیستن، حضور و غیاب، امید و ناامیدی را در خود حمل می کنند. لاله زار، سنگ فرش خاطره است؛ گذری که رهگذرانشان با نگاه به کف و دیوار و آسمان، چیزی از خود برای آینده به یادگار می گذاشتند. لاله زار، اگرچه در تاریخ معماری تهران به عنوان خیابانی مدرن و اروپایی شده شناخته می شود، ولی در دل خود کوچه هایی دارد که میراث دار معماری سنتی اند؛ کوچه هایی با ساباط های کوچک و دیوارهایی با تزیینات آجری، حجره هایی با سردرهای قوس دار، و پنجره هایی که پرده های تور سفیدشان از پس گرد و غبار دیده می شود. این کوچه ها نه فقط فضاهای فیزیکی بلکه حامل روایت های پنهان شهری اند. هر ترک دیوار، هر شکستگی آجر و هر سایه روی کف پوش های شکسته، داستانی از زیستن و بودن در دل شهر روایت می کند. این کوچه ها یادآورند که خشونت می تواند فضا را تهی کند اما زندگی همواره راهی برای بازگشت پیدا می کند! در جنگ 12 روزه تهران، دود و خاک و صدای ممتد آژیرها، خاطره های دیرینه ای را که از موسیقی، تئاتر و کافه های لاله زار در ذهن شهروندان تهرانی باقی مانده است، زیر لایه ای از وحشت و اندوه دفن می کند. اگر روزگاری لاله زار و کوچه هایش محل نمایش فیلم های عاشقانه و کمدی های سبک فرانسوی بودند، امروز غبار مرگ و اضطراب بر چهره دیوارهایشان نشسته است.

 در بسیاری از کوچه های لاله زار، مردم ناچارند ساعت ها پشت درهای بسته بمانند؛ کوچه ها از صدای قدم ها خالی می شوند، بوی دود همه جا را فرا می گیرد و سایه خوفناک سقوط بر سقف های شیروانی و آجری می افتد. سکوت کوچه ها تنها سکوتی ساده نیست؛ سکوتی است به مثابه انکار، حذف، سرکوب، و ترسی که راه هر فریادی را می بندد. حتی در روزهای بحران، زنان و مردان لاله زار راه خود را از میان آوار می جویند. حیات روزمره، سماجت خاص خود را دارد! این پافشاری برای تداوم زندگی، حتی در دل مرگ، همان تاب آوری شهری و اجتماعی است که امکان بازسازی دیوارها و بازگرداندن کوچه ها به حیات پیشینشان را فراهم می سازد. با وقوع خشونت و بحران، این فضاها دگرگون می شوند؛ کوچه هایی که پیش تر نماد تعاملات انسانی، شادی ها و فعالیت های روزمره بودند، به مکان هایی برای بروز ترس، سکوت اجباری و فقدان تبدیل می گردند. در این شرایط، سکوت کوچه ها نشانه ای از سرکوب روایت ها، حذف حضور انسانی و تسلط خشونت است...