shahram eydizadeh
77 یادداشت منتشر شدهغفلت ها از ظرفیت تجاری سازی گل زعفران در ایران / ایسنا- روند بازار- خبر خودرو
غفلت ها از ظرفیت تجاری سازی گل زعفران در ایران
خراسان رضوی (ایسنا) - یک پژوهشگر اقتصادی گفت: زعفران ایران با وجود جایگاه برجسته در تولید جهانی، همچنان از الگوی بهره برداری تک محصولی پیروی می کند؛ الگویی که ارزش اقتصادی را به کلاله قرمز محدود کرده و گلبرگ و پرچم را، با وجود ظرفیت صنعتی، به پسماند تبدیل می کند حال آن که این اجزا حاوی ترکیبات زیست فعالی مانند کامفرول و آنتوسیانین هستند که قابلیت استفاده در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی و بهداشتی را دارند.
شهرام عیدی زاده، در گفت وگو با ایسنا، به بررسی بازار و سازوکار قیمت گذاری گل تازه زعفران و مقایسه آن با گل های زینتی نظیر رز هلندی و لیلیوم که در برخی دوره ها با قیمت ۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان برای هر شاخه معامله می شوند، پرداخت و اظهار کرد: این در حالی است که قیمت هر کیلوگرم گل تازه زعفران در سال های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ حدود ۱.۷۵ تا ۳.۳ میلیون تومان معادل تقریبی هزارتا ۲ هزار تومان برای هر گل بوده است؛ این فاصله قیمتی از تفاوت در ماهیت تقاضا، ماندگاری، هزینه حمل ونقل، ساختار بازار، قدرت چانه زنی و ضعف صنایع تبدیلی ناشی می شود. فسادپذیری بالا، محدودیت زمانی برداشت، فقدان زنجیره سرد و نیاز فوری کشاورزان به نقدینگی نیز قدرت چانه زنی آنان را تضعیف می کند.
وی افزود: برآوردها نشان می دهد در یک هکتار مزرعه با عملکرد متوسط ۵ کیلوگرم کلاله خشک، ظرفیت قابل توجهی برای بهره برداری از سایر اجزای گل وجود دارد. توسعه فرآوری و زیست پالایشگاه های تخصصی می تواند درآمد کشاورزان و ارزش افزوده زنجیره زعفران را افزایش دهد. مسئله اصلی، گذار از الگوی تک محصولی به اقتصادی متنوع و دانش بنیان است که از تمام ظرفیت های زیستی و صنعتی زعفران ارزش خلق کند.
این استاد دانشگاه با بیان این که زعفران منبع درآمد و اشتغال صدها هزار خانوار روستایی، به ویژه در خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی است؛ بااین حال، ساختار تولید آن عمدتا بر کلاله خشک متمرکز است تصریح کرد: برآوردهای یک پژوهش در این زمینه نشان می دهد به ازای هر کیلوگرم زعفران خشک، حدود ۵۳ کیلوگرم گلبرگ و ۹ کیلوگرم پرچم حاصل می شود. با تولید سالانه ۳۵۰ تا ۴۰۰ تن زعفران خشک، حجم قابل توجهی زیست توده تولید می شود که بخش عمده آن وارد چرخه رسمی اقتصاد نمی شود. گلبرگ ها نیز به دلیل برخورداری از کامفرول و آنتوسیانین، ظرفیت استفاده در صنایع پایین دستی را دارند.
وی پایین بودن ارزش مبادله ای گل تازه را در عواملی ازجمله محدودیت لجستیکی، تمرکز عرضه، ضعف نهادهای بازار، فشار نقدینگی و قفل شدگی نهادی برشمرد و افزود: برداشت طی ۲۰ الی ۳۰ روز پاییز انجام می شود و گل، معمولا ظرف ۱۲ الی ۲۴ ساعت بخش قابل توجهی از کیفیت خود را از دست می دهد. ضعف سردخانه و حمل ونقل سرد، امکان نگهداری را محدود می کند. عرضه فصلی و کوتاه مدت، کشاورز را به فروش فوری و حتی پذیرش قیمت پایین تر وادار می کند. فقدان درجه بندی استاندارد، قیمت مرجع و معاملات شفاف، همراه با محدودیت خریداران و تشکل های تولیدکنندگان، قدرت چانه زنی کشاورز را کاهش می دهد.
عیدی زاده بابیان این که هزینه نیروی کار در دوره برداشت و محدودیت منابع مالی، فروش سریع محصول را به انتخابی اجتناب ناپذیر تبدیل می کند؛ گفت: تمرکز حمایت ها بر کلاله خشک، مانع شکل گیری زیرساخت و انگیزه اقتصادی برای جمع آوری و فرآوری سایر اجزای گل شده است. بنابراین، مسئله اصلی فقدان ارزش ذاتی گل زعفران نیست، بلکه شکاف میان ظرفیت بالقوه محصول و توان اقتصاد برای تبدیل آن به ارزش قابل مبادله است.
وی با ارزیابی ظرفیت تولید و درآمد در مقیاس هکتار، یادآورشد: مبنای محاسبات یک هکتار مزرعه با عملکرد متوسط ۵ کیلوگرم کلاله خشک است که حدود ۴۰۰ کیلوگرم گل تازه و یک میلیون گل تولید می کند. مقادیر واقعی متناسب با اقلیم، سن مزرعه، تراکم بوته ها و مدیریت تولید متفاوت اند. وزن متوسط هر گل ۰.۳۰ تا ۰.۵۰ گرم (میانگین ۰.۴۰ گرم) است و تعداد گل در هر کیلوگرم بین ۲ تا ۳۳۰۰ عدد (میانگین ۲۵۰۰ عدد گل تازه) و عملکرد زعفران خشک در هکتار، پنج کیلوگرم در زراعت سنتی متوسط (تا ۱۵-۲۵ کیلوگرم در مزارع آرمانی) است.
این استاد دانشگاه با اشاره به این که میزان گل تازه لازم برای ۱ کیلوگرم زعفران خشک، ۶۰ الی ۸۰ کیلوگرم گل تازه است؛ گفت: حجم کل گل تازه تولیدی در یک هکتار ۴۰۰ کیلوگرم گل تازه (برای ۵ کیلوگرم کلاله خشک) و تعداد کل گل در یک هکتار تعداد یک میلیون عدد گل در هکتار است لذا با در نظر گرفتن ظرفیت تجاری سازی این محصول از کل یک میلیون گل تولیدی در هکتار، حدود ۲۰ درصد (معادل ۲۰۰ هزار گل) دارای کیفیت ظاهری اعلی و غنچه سالم برای عرضه به بازار گل زینتی/کادویی هستند. ۸۰ درصد مابقی (۸۰۰هزار گل یا ۳۲۰ کیلوگرم) زیست توده عالی برای فرآوری زیست پالایشگاهی صنعتی (استخراج کامفرول و آنتوسیانین) را تشکیل می دهند.
عیدی زاده با محاسبه درآمدی و سهم از معیشت خانوار در تولید زعفران تصریح کرد: مجموع درآمد ناخالص کل زنجیره در هکتار را یک میلیارد و ۷۵۴ میلیون تومان و ارزش افزوده خالص جدید در هکتار که درآمد سالانه خانوار زارع را تا ۳۵ درصد افزایش می دهد؛ حدود ۳۵۴ میلیون تومان است.
وی با مقایسه اقتصادی گل زعفران با گل های زینتی بر اساس قیمت های سال های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ اظهار کرد: قیمت هر گرم گل زعفران در مزرعه حدود هزار تومان است؛ درحالی که در بسته کادویی به ۹۳۷۵ تومان می رسد. پیش سرمایش و بسته بندی با اتمسفر اصلاح شده (MAP) می تواند ماندگاری را به ۵ روز افزایش دهد و ارزش تجاری محصول را چند برابر کند.
عیدی زاده درزمینه وضعیت بازار و ظرفیت تقاضا اعلام کرد: بررسی های میدانی در بازارهای مصرفی (تهران، مشهد، اصفهان، شیراز) نشان دهنده ابعاد تقاضا است به طوری که حدود ۶۸ درصد از گل فروشی های لوکس کلان شهرها اعلام تمایل کرده اند که در فصل پاییز بسته های تزئینی ۲۰ تا ۵۰ عددی غنچه تازه زعفران را برای طراحی دسته گل های خاص خریداری کنند. میانگین تمایل به پرداخت برای یک بسته ۵۰ عددی غنچه تازه زعفران در بسته بندی کادویی شفاف، حدود ۱۵۰ تا ۲۵۰ هزار تومان (سه تا پنج هزارتومان برای هر گل) برآورد شده است. البته در غیاب زنجیره سرد، نرخ ضایعات گل تازه بیش از ۳۵ درصد است، اما با بهره گیری از روش های جدید هوادهی شده و دمای ۴ درجه سانتی گراد، نرخ ضایعات به کمتر از ۵ درصد کاهش می یابد.
این پژوهشگر اقتصادی درباره تجاری سازی صنعتی، صنایع تبدیلی و فناوری های زیست پالایشگاهی این محصول افزود: از هر ۱۰۰۰ کیلوگرم گل تازه زعفران، ۱۳ کیلوگرم کلاله خشک، ۸۰۰ کیلوگرم (متناظر با حدود ۹۰ کیلوگرم گلبرگ خشک) گلبرگ تر، ۱۴۰ کیلوگرم (متناظر با ۱۵ کیلوگرم پرچم خشک) پرچم زردتر استحصال می شود.
برای توسعه زنجیره ارزش گل زعفران چه بایدکرد؟
عیدی زاده با تاکید بر این که توسعه زنجیره ارزش گل زعفران به زیرساخت بازار، ابزار مالی و مشوق سرمایه گذاری نیاز دارد؛ تصریح کرد: باید با همکاری بورس کالا، وزارت جهاد کشاورزی و تشکل های تولیدکنندگان، گواهی سپرده زیست توده زعفران طراحی شود. واحدهای سیار پیش سرمایش در مناطق زعفران خیز، گل را دریافت، توزین، درجه بندی و تثبیت کیفیت کنند. پس از پذیرش محصول استاندارد در مراکز فرآوری یا انبارها و ثبت مشخصات کمی و کیفی، گواهی قابل معامله صادر شود. این سازوکار فشار فروش فوری را کاهش داده، شفافیت قیمت و تجمیع عرضه را افزایش می دهد. با توجه به فسادپذیری گل، گواهی باید بر محصول تثبیت شده و قابل ردیابی مبتنی باشد، نه گل خام.
وی با اشاره به راهکارهای سیاستی خاطرنشان کرد: باید برای صنایع دارویی، غذایی، آرایشی و شرکت های زیست فناوری سرمایه گذار در خرید گلبرگ داخلی، فناوری استخراج و تولید عصاره استاندارد، اعتبار مالیاتی ۱۰ تا ۵۰ درصد هزینه های واجد شرایط تحقیق و توسعه در نظر گرفته شود. میزان مشوق بر اساس اولویت فناوری، ارزش افزوده داخلی و سطح تجاری سازی تعیین شود. این سیاست ریسک سرمایه گذاری را کاهش داده و پیوند دانشگاه، صنعت و کشاورزان را تقویت می کند.
این استاد دانشگاه با تاکید بر بررسی امکان وضع عوارض دو درصدی بر صادرات فله ای کلاله و بسته بندی های عمده، گفت: منابع حاصل، در صورت تصویب سازوکار قانونی، به صندوق توسعه زیست پالایشگاهی زعفران اختصاص یابد تا از واحدهای فرآوری گلبرگ، تجهیزات استخراج، فناوری جداسازی و خالص سازی، مراکز جمع آوری و طرح های مشترک دانشگاه و صنعت حمایت کند. هدف، پیوند صادرات محصول خام با توسعه محصولات فرآوری شده است. آثار این سیاست بر رقابت پذیری صادرات و انگیزه سرمایه گذاری باید ارزیابی شود. تعریف صادرات فله نیز باید بر اساس مشخصات کل محموله و ضوابط گمرکی باشد.
وی با برآورد هزینه عدم اصلاح، بیان کرد: تداوم وضعیت موجود طی یک دوره ۵ ساله می تواند پیامدهایی ازجمله خسارت مالی و اتلاف سالانه حداقل ۳۰۰ میلیون دلار ارزش افزوده زیست دارویی پنهان، خسارت زیست محیط و اتلاف سالانه بیش از ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب مجازی نهفته در گلبرگ های دورریخته شده و پیامدهای اجتماعی نظیر تداوم فقر نسبی زارعان و مهاجرت نیروهای جوان از مناطق مرزی خراسان را در پی داشته باشد.
عیدی زاده با اشاره به زوایای مغفول و کمتر بررسی شده محصول زعفران، اظهار کرد: با در نظرداشت ارزش اقتصادی پرچم، دورریز سالانه هزاران تن پرچم زعفران، با وجود پروتئین بالا و چربی های مفید و ظرفیت کاربرد در صنایع آرایشی پیشرفته یکی از این زوایای مغفول است.
وی با اشاره به ردپای آب مجازی گفت: بازگشت سرمایه آب در فروش صرف کلاله، پایین تر از الگوی زیست پالایشگاهی است و آلودگی پسماند گلبرگ و تخمیر، بوی نامطبوع و جذب آفات در اثر رهاسازی گلبرگ های تر در حاشیه روستاها از مسائلی است که کمتر به آن توجه شده است.
این پژوهشگر اقتصادی به نابرابری جنسیتی دستمزد هم اشاره کرد و گفت: دستمزد زنان برای پاک کردن هر کیلوگرم گل در برخی مناطق تا ۲۰ درصد کمتر از هزینه فرصت واقعی نیروی کار است.
عیدی زاده یکی دیگر از زمینه های مغفول مانده در حوزه زعفران را وضعیت مالکیت فکری این محصول عنوان کرد و گفت: نبود ثبت بین المللی فرمولاسیون های کامفرول ایرانی می تواند زمینه ثبت پتنت عصاره های ایرانی به نام کشورهای ثالث را فراهم کند.
https://isna.ir/xdXqkp
https://www.isna.ir/news/1405081811868/%D8%BA%D9%81%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%AF%D9%84-%D8%B2%D8%B9%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86