مدرسه در ایران؛ آموزش برای زندگی یا آماده سازی برای عبور از امتحان؟
مدرسه در ایران؛ آموزش برای زندگی یا آماده سازی برای عبور از امتحان؟
نظام آموزشی ایران بیش از آنکه با کمبود محتوا مواجه باشد، با مسئله ای عمیق تر روبه روست: فاصله میان آنچه در مدرسه آموزش داده می شود و آنچه انسان برای زندگی در جهان واقعی به آن نیاز دارد.
دانش آموزان سال ها در کلاس های درس می نشینند، مفاهیم متعددی را می آموزند، امتحان می دهند و نمره می گیرند؛ اما آیا این فرایند لزوما به معنای یادگیری است؟ آیا دانش آموزی که می تواند تعاریف کتاب درسی را به خاطر بسپارد، توانایی تحلیل یک مسئله اجتماعی، تصمیم گیری در شرایط پیچیده، گفت وگو با دیگران و مواجهه خلاقانه با مسائل زندگی را نیز به دست آورده است؟
یکی از چالش های بنیادین آموزش در ایران، غلبه منطق انتقال اطلاعات بر پرورش توانایی اندیشیدن است. در چنین ساختاری، گاهی پاسخ درست از پرسش درست ارزشمندتر می شود؛ حفظ کردن جای فهمیدن را می گیرد و موفقیت تحصیلی بیش از آنکه با رشد فکری و توانمندی فرد سنجیده شود، با نمره و رتبه اندازه گیری می شود.
این مسئله صرفا به روش تدریس معلمان یا محتوای کتاب های درسی محدود نیست؛ بلکه به فلسفه حاکم بر آموزش بازمی گردد.
از سوی دیگر، نمی توان از کیفیت آموزش سخن گفت، اما نابرابری فرصت های یادگیری را نادیده گرفت. دانش آموزی در یک منطقه برخوردار به امکانات آموزشی، فناوری، محیط یادگیری پویا و فرصت های متنوع دسترسی دارد و دانش آموزی دیگر ممکن است حتی از حداقل امکانات آموزشی محروم باشد. بنابراین، عدالت آموزشی صرفا به معنای حضور همه کودکان در مدرسه نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن فرصت واقعی برای یادگیری، رشد و شکوفایی استعدادهای آنان است.
در این میان، نقش معلم نیز نیازمند بازتعریف است. معلم نباید صرفا مجری برنامه درسی و انتقال دهنده محتوای آموزشی باشد. او باید امکان تجربه کردن، پرسیدن، تردید کردن، گفت وگو و اندیشیدن را در کلاس درس فراهم کند. البته چنین انتظاری بدون استقلال حرفه ای، حمایت سازمانی، امنیت شغلی و فرصت رشد علمی و حرفه ای معلمان، بیشتر به یک مطالبه آرمانی شباهت خواهد داشت تا یک سیاست آموزشی عملیاتی.
امروز با گسترش فناوری های نوین و هوش مصنوعی، ضرورت بازنگری در ماموریت مدرسه دوچندان شده است. وقتی دسترسی به اطلاعات آسان تر از همیشه شده، دیگر نمی توان ارزش آموزش را صرفا در انتقال اطلاعات جست وجو کرد. مدرسه باید به دانش آموز بیاموزد چگونه اطلاعات را ارزیابی کند، چگونه به مسائل بیندیشد، چگونه مسئولانه تصمیم بگیرد و چگونه دانش را به توانایی حل مسئله تبدیل کند.
به باور من، مسئله اصلی نظام آموزشی ایران این نیست که دانش آموزان چه مقدار بیشتر بیاموزند؛ مسئله این است که آنچه می آموزند، تا چه اندازه آنان را برای زندگی توانمند می کند.
مدرسه باید از نهادی برای تولید نمره و مدرک، به نهادی برای پرورش انسان های اندیشمند، توانمند، مسئول و خلاق تبدیل شود.
اصلاح آموزش نیز از تغییر چند عنوان درسی یا افزودن چند ساعت آموزشی آغاز نمی شود؛ بلکه به بازاندیشی در فلسفه تعلیم وتربیت، ساختار حکمرانی آموزشی، نظام ارزشیابی، جایگاه معلم و مفهوم عدالت آموزشی نیاز دارد.
شاید زمان آن رسیده باشد که به جای پرسیدن اینکه دانش آموزان چقدر از کتاب را آموخته اند، بپرسیم: آنچه آموخته اند، چه امکان تازه ای برای زندگی بهتر در اختیارشان قرار داده است؟
