seyyed rabi hashami juoybari
دکتری تخصصی حسابداری , مدرس و دستیار آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی ،کاندیدای دوازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی ،مولف و پژوهشگر
23 یادداشت منتشر شدهاستاندارد افشای پایداری شماره ۱ هدف استاندارد، چرا اطلاعات پایداری برای سرمایه گذاران و اعتباردهندگان اهمیت دارد؟
استاندارد افشای پایداری شماره ۱
هدف استاندارد، چرا اطلاعات پایداری برای سرمایه گذاران و اعتباردهندگان اهمیت دارد؟
یکی از تغییرات مهم در دنیای گزارشگری مالی این است که دیگر نمی توان عملکرد و آینده یک شرکت را صرفا با بررسی سود و زیان، دارایی ها، بدهی ها و جریان های نقدی گذشته آن ارزیابی کرد. ممکن است شرکتی امروز سودآور باشد، اما به دلیل کمبود منابع آب، تغییرات اقلیمی، محدودیت های زیست محیطی، وابستگی به تامین کنندگان خاص یا تغییر رفتار مشتریان، در سال های آینده با مشکلات جدی مالی مواجه شود.
استاندارد افشای پایداری شماره ۱ سازمان حسابرسی دقیقا با همین نگاه تدوین شده است. این استاندارد می خواهد اطلاعاتی را در اختیار استفاده کنندگان گزارش های مالی قرار دهد که به آن ها کمک کند آینده اقتصادی واحد تجاری را بهتر ارزیابی کنند.
در این آموزش، هدف استاندارد و چهار بند نخست آن را بررسی می کنیم.
۱. هدف اصلی استاندارد چیست؟
واحد تجاری باید اطلاعات مربوط به ریسک ها و فرصت های مرتبط با پایداری را افشا کند، مشروط بر اینکه این اطلاعات برای استفاده کنندگان اصلی گزارش های مالی با مقاصد عمومی در تصمیم گیری درباره تامین منابع برای واحد تجاری مفید باشد.
برای درک بهتر این الزام، باید ابتدا بدانیم منظور از استفاده کنندگان اصلی گزارش های مالی چه کسانی هستند.
این گروه عمدتا شامل سرمایه گذاران بالفعل و بالقوه، وام دهندگان و سایر اعتباردهندگان است. این اشخاص برای تصمیم گیری درباره خرید، فروش یا نگهداری ابزارهای تامین مالی، اعطای تسهیلات یا سایر تصمیمات مربوط به تامین منابع، به اطلاعات مالی واحد تجاری نیاز دارند.
بنابراین، هدف استاندارد این نیست که شرکت ها صرفا درباره اقدامات زیست محیطی یا مسئولیت اجتماعی خود گزارش تهیه کنند. موضوع اصلی، ارائه اطلاعاتی است که بتواند ارزیابی استفاده کنندگان از چشم انداز اقتصادی و توانایی واحد تجاری برای ایجاد جریان های نقدی در آینده را بهبود دهد.
به زبان ساده، سرمایه گذار می خواهد بداند آیا شرکت در آینده همچنان توانایی سودآوری و ایجاد وجه نقد دارد یا خیر. اعتباردهنده نیز می خواهد مطمئن شود که شرکت می تواند اصل و سود تسهیلات دریافتی را در سررسید پرداخت کند.
اطلاعات پایداری می تواند در پاسخ به همین پرسش ها نقش تعیین کننده ای داشته باشد.
۲. چرا ریسک ها و فرصت های پایداری بر آینده مالی شرکت تاثیر می گذارند؟
توانایی یک واحد تجاری برای ایجاد جریان های نقدی در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت، ارتباط مستقیمی با تعاملات آن با ذینفعان، جامعه، اقتصاد و محیط طبیعی دارد.به عبارت دیگر، هیچ شرکتی در خلا فعالیت نمی کند. هر واحد تجاری برای ادامه فعالیت خود به مجموعه ای از منابع و روابط وابسته است.
برای مثال:
یک شرکت تولیدی برای ادامه فعالیت به آب، انرژی و مواد اولیه نیاز دارد.
یک شرکت صنعتی به نیروی انسانی متخصص و روابط پایدار با کارکنان وابسته است.
یک شرکت صادراتی به زیرساخت های حمل ونقل، بازارهای بین المللی و روابط تجاری وابسته است.
یک شرکت غذایی به کشاورزان، منابع آب، شرایط اقلیمی و زنجیره تامین مواد اولیه وابسته است.
این وابستگی ها ممکن است در صورت تغییر شرایط محیطی، اجتماعی یا اقتصادی به ریسک تبدیل شوند. از طرف دیگر، همین شرایط می توانند فرصت های اقتصادی جدیدی برای واحد تجاری ایجاد کنند.
برای مثال، محدودیت منابع آب برای یک شرکت تولیدکننده مواد غذایی ممکن است موجب افزایش هزینه های تولید، کاهش ظرفیت عملیاتی و حتی توقف بخشی از فعالیت ها شود. اما سرمایه گذاری در فناوری های بازیافت آب می تواند ضمن کاهش مصرف منابع، هزینه های عملیاتی آینده را نیز کاهش دهد.
در اینجا با دو مفهوم مهم مواجه هستیم:
الف) وابستگی واحد تجاری به منابع و روابط
شرکت برای ایجاد ارزش اقتصادی به منابع طبیعی، انسانی، اجتماعی و اقتصادی وابسته است. هرگونه اختلال در دسترسی به این منابع می تواند بر فعالیت و جریان های نقدی آن اثر بگذارد.
ب) آثار فعالیت واحد تجاری بر منابع و روابط
فعالیت شرکت ممکن است بر محیط طبیعی، کارکنان، جامعه و سایر اجزای زنجیره ارزش آثار مثبت یا منفی داشته باشد. این آثار نیز ممکن است در نهایت از طریق قوانین و مقررات، تغییر رفتار مشتریان، واکنش تامین کنندگان یا محدودیت های عملیاتی به ریسک ها و فرصت های مالی تبدیل شوند.
بنابراین، استاندارد فقط به این موضوع توجه نمی کند که محیط بیرونی چه تاثیری بر شرکت می گذارد، بلکه آثار فعالیت خود شرکت بر منابع و روابطی را نیز که به آن وابسته است، مورد توجه قرار می دهد.
۳. مفهوم زنجیره ارزش در استاندارد افشای پایداری چیست؟
زنجیره ارزش صرفا به فرآیند تولید داخل کارخانه یا خرید مواد اولیه محدود نمی شود. این مفهوم مجموعه تعاملات، منابع و روابط مرتبط با مدل کسب وکار واحد تجاری را دربرمی گیرد.
برای مثال، زنجیره ارزش یک شرکت تولیدکننده مواد غذایی می تواند شامل مراحل زیر باشد:
۱. تامین بذر، کود و مواد اولیه از کشاورزان و تامین کنندگان
۲. تولید و برداشت محصولات کشاورزی
۳. حمل ونقل مواد اولیه به کارخانه
۴. فرآیند تولید، بسته بندی و انبارداری
۵. توزیع محصولات به عمده فروشان و فروشگاه ها
۶. مصرف محصول توسط مشتریان
۷. مدیریت پسماند و بسته بندی پس از مصرف
نکته مهم این است که ریسک های پایداری ممکن است در هر یک از این مراحل ایجاد شوند.
برای نمونه، ممکن است کارخانه از نظر مصرف انرژی عملکرد مناسبی داشته باشد، اما تامین کننده اصلی مواد اولیه آن در منطقه ای فعالیت کند که با بحران شدید کمبود آب مواجه است.
در چنین شرایطی، حتی اگر عملیات داخلی شرکت در معرض ریسک مستقیم نباشد، اختلال در زنجیره تامین می تواند تولید، فروش و جریان های نقدی آن را تحت تاثیر قرار دهد.
پس واحد تجاری نباید ارزیابی ریسک های پایداری را صرفا به ساختمان، کارخانه، کارکنان و عملیات تحت کنترل مستقیم خود محدود کند.
۴. کدام ریسک ها و فرصت ها باید افشا شوند؟
واحد تجاری باید تمام ریسک ها و فرصت های مرتبط با پایداری را که به طور معقول انتظار می رود بر یکی از موارد زیر تاثیر بگذارند، افشا کند:
جریان های نقدی واحد تجاری
توانایی واحد تجاری برای دستیابی به تامین مالی
هزینه سرمایه واحد تجاری
این آثار ممکن است در کوتاه مدت، میان مدت یا بلندمدت ظاهر شوند.
برای درک بهتر، به مثال های زیر توجه کنید:
مثال اول: تاثیر بر جریان های نقدی
یک شرکت تولید سیمان به دلیل محدودیت های زیست محیطی ملزم می شود تجهیزات جدیدی برای کاهش انتشار آلاینده ها نصب کند.
این الزام ممکن است موجب افزایش مخارج سرمایه ای در کوتاه مدت و کاهش برخی هزینه های عملیاتی یا جلوگیری از جرایم و توقف تولید در آینده شود.
در نتیجه، ریسک پایداری مستقیما بر جریان های نقدی شرکت اثر می گذارد.
مثال دوم: تاثیر بر دستیابی به تامین مالی
فرض کنید یک شرکت برای توسعه فعالیت خود به تسهیلات بانکی نیاز دارد، اما بانک ها در ارزیابی متقاضیان تسهیلات، ریسک های زیست محیطی و اجتماعی را نیز بررسی می کنند.
اگر شرکت فاقد برنامه مشخصی برای مدیریت این ریسک ها باشد، ممکن است دسترسی آن به منابع مالی محدود شود یا شرایط سخت تری برای دریافت تسهیلات در نظر گرفته شود.
مثال سوم: تاثیر بر هزینه سرمایه
فرض کنید یک شرکت پتروشیمی به دلیل قرار گرفتن در معرض ریسک های زیست محیطی و نداشتن برنامه مناسب برای مدیریت آن ها، از دید تامین کنندگان سرمایه با ریسک بیشتری مواجه باشد.
این وضعیت ممکن است موجب افزایش بازده مورد انتظار سرمایه گذاران و در نتیجه افزایش هزینه تامین سرمایه شرکت شود.
در هر سه مثال، موضوع اصلی صرفا وجود یک مسئله زیست محیطی یا اجتماعی نیست، بلکه پیامد اقتصادی آن مسئله برای واحد تجاری است.
استاندارد این دسته از ریسک ها و فرصت ها را در مجموع (ریسک ها و فرصت های مرتبط با پایداری که به طور معقول انتظار می رود بر چشم انداز واحد تجاری تاثیرگذار باشد) می نامد.
۵. آیا تمام مسائل زیست محیطی و اجتماعی باید افشا شوند؟
خیر. نکته بسیار مهم این است که استاندارد افشای پایداری شماره ۱ از شرکت نمی خواهد هرگونه فعالیت یا مسئله زیست محیطی و اجتماعی را بدون توجه به آثار اقتصادی آن افشا کند.
محدوده اصلی استاندارد، ریسک ها و فرصت هایی است که به طور معقول انتظار می رود بر چشم انداز واحد تجاری تاثیرگذار باشند.
برای مثال، ممکن است یک شرکت در فعالیت های حمایتی اجتماعی متعددی مشارکت داشته باشد. صرف انجام این فعالیت ها به معنای الزام به افشای تمام جزئیات آن ها طبق این استاندارد نیست.
اما اگر یک موضوع اجتماعی یا زیست محیطی بتواند بر دسترسی شرکت به نیروی انسانی، استمرار تولید، بازار فروش، جریان های نقدی یا هزینه تامین سرمایه اثر بگذارد، باید بررسی شود که آیا در محدوده الزامات افشای پایداری قرار می گیرد یا خیر.
بنابراین، تشخیص ارتباط موضوع با چشم انداز واحد تجاری، یکی از مهم ترین قضاوت های مدیریت در اجرای این استاندارد است.
۶. استاندارد علاوه بر چه اطلاعاتی، نحوه گزارشگری را هم مشخص می کند؟
استاندارد صرفا فهرستی از موضوعات قابل افشا ارائه نمی دهد، بلکه نحوه تهیه و گزارش افشاهای مالی مرتبط با پایداری را نیز مشخص می کند.به عبارت دیگر، واحد تجاری باید اطلاعات خود را به شکلی تهیه و ارائه کند که برای تصمیم گیری استفاده کنندگان اصلی مفید باشد.این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا ارائه انبوهی از اطلاعات پراکنده درباره مصرف انرژی، آب، نیروی انسانی یا مسائل زیست محیطی، لزوما به معنای گزارشگری باکیفیت نیست.اطلاعات باید به گونه ای انتخاب و سازمان دهی شوند که استفاده کننده بتواند ارتباط میان ریسک ها و فرصت های پایداری و وضعیت اقتصادی واحد تجاری را درک کند.
برای مثال، صرف اعلام اینکه مصرف آب شرکت در سال جاری ۲۰ درصد افزایش یافته است، ممکن است اطلاعات کافی نباشد.
شرکت باید بررسی کند که این افزایش چه پیامدی برای هزینه تولید، ظرفیت عملیاتی، دسترسی به منابع آب و جریان های نقدی آتی دارد و اطلاعات بااهمیت مرتبط را افشا کند.
۷. در عمل، حسابداران و مدیران مالی باید چه اقداماتی انجام دهند؟
اجرای این استاندارد نیازمند همکاری واحد حسابداری با سایر بخش های شرکت است. زیرا بسیاری از اطلاعات موردنیاز، صرفا در سیستم حسابداری مالی ثبت نمی شوند.
برای شروع، پیشنهاد می شود اقدامات زیر انجام شود:
۱. شناسایی ریسک ها و فرصت های مرتبط با پایداری در فعالیت های شرکت و زنجیره ارزش آن.
۲. بررسی تاثیر هر ریسک یا فرصت بر جریان های نقدی، تامین مالی و هزینه سرمایه.
۳. تعیین افق زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت برای آثار مورد انتظار.
۴. دریافت اطلاعات از واحدهای تولید، منابع انسانی، تدارکات، فروش، حقوقی، مدیریت ریسک و سایر واحدهای مرتبط.
۵. برآورد آثار مالی قابل اندازه گیری و بررسی ارتباط آن ها با بودجه ها، پیش بینی های مالی و برنامه های سرمایه گذاری.
۶. هماهنگ کردن اطلاعات و مفروضات استفاده شده در افشاهای پایداری با اطلاعات و مفروضات صورت های مالی.
۷. تهیه و مستندسازی اطلاعات موردنیاز برای گزارش افشاهای مالی مرتبط با پایداری.
یک نکته مهم این است که اطلاعات پایداری نباید به صورت یک مجموعه اطلاعات مستقل و جدا از فرآیند گزارشگری مالی تهیه شود. ارتباط و سازگاری این اطلاعات با صورت های مالی اهمیت اساسی دارد.
۸. نکات مهمی که حسابرس باید به آن ها توجه کند
از دیدگاه حسابرسی، این استاندارد صرفا یک الزام جدید برای تهیه گزارش نیستند، بلکه می توانند منشا ریسک های جدید تحریف بااهمیت در اطلاعات افشاشده باشند.
حسابرس در رسیدگی به افشاهای مالی مرتبط با پایداری باید به موارد زیر توجه کند:
الف) کامل بودن شناسایی ریسک ها و فرصت ها
آیا مدیریت تمام ریسک ها و فرصت های مرتبط با پایداری را که به طور معقول بر چشم انداز واحد تجاری تاثیرگذار هستند، شناسایی کرده است؟
برای مثال، آیا ریسک کمبود آب، محدودیت انرژی، تغییر مقررات زیست محیطی، وابستگی به تامین کنندگان یا تغییرات اقلیمی بررسی شده است؟
ب) بررسی زنجیره ارزش
آیا ارزیابی مدیریت فقط به عملیات داخلی شرکت محدود شده است؟
حسابرس باید بررسی کند که آیا ریسک های مهم مرتبط با تامین کنندگان، پیمانکاران، مشتریان، مناطق جغرافیایی و سایر اجزای زنجیره ارزش نیز مورد توجه قرار گرفته اند یا خیر.
پ) بررسی ارتباط ریسک ها با آثار مالی
آیا ریسک های شناسایی شده به درستی به جریان های نقدی، تامین مالی و هزینه سرمایه مرتبط شده اند؟
برای مثال، اگر مدیریت وجود ریسک کمبود مواد اولیه را شناسایی کرده است، آیا آثار احتمالی آن بر حجم تولید، بهای تمام شده، درآمد فروش و جریان های نقدی نیز بررسی شده است؟
ت) بررسی سازگاری اطلاعات
آیا اطلاعات افشاشده با صورت های مالی، بودجه ها، پیش بینی جریان های نقدی، برنامه های سرمایه گذاری و سایر اطلاعات مورد استفاده مدیریت سازگار است؟
برای مثال، اگر مدیریت در گزارش پایداری از افزایش جدی ریسک کمبود انرژی صحبت کرده، اما در پیش بینی های مالی هیچ اثری از این موضوع وجود ندارد، حسابرس باید علت این تفاوت را بررسی کند.
ث) بررسی مستندات و شواهد
حسابرس باید برای اطلاعات بااهمیت افشاشده، شواهد مناسب و کافی کسب کند. این شواهد می تواند شامل گزارش های فنی، قراردادهای تامین، مکاتبات با نهادهای نظارتی، گزارش های مصرف منابع، مصوبات هیئت مدیره، بودجه ها و مستندات مدیریت ریسک باشد.
ج) بررسی احتمال سوگیری مدیریت
ممکن است مدیریت در افشای فرصت ها اغراق کند یا آثار منفی ریسک های پایداری را کمتر از واقع نشان دهد.
حسابرس باید به بی طرفی اطلاعات توجه کند و اظهارات مثبت و منفی مدیریت را با شواهد قابل اتکا ارزیابی نماید.
چ) توجه به دوره های زمانی مختلف
یکی از نکات مهم این استاندارد، توجه به آثار کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت است.
حسابرس نباید صرفا به آثار تحقق یافته در دوره مالی جاری اکتفا کند. لازم است مبانی برآورد آثار آتی، مفروضات مدیریت و ارتباط آن ها با برنامه های مالی شرکت نیز بررسی شود.
جمع بندی
استاندارد افشای پایداری شماره ۱ تلاش می کند نگاه استفاده کنندگان گزارش های مالی را از عملکرد گذشته شرکت به سمت ارزیابی جامع تر چشم انداز اقتصادی آن توسعه دهد.
پیام اصلی چهار بند نخست این است که پایداری دیگر موضوعی جدا از مباحث مالی و حسابداری نیست. وابستگی شرکت به منابع و روابط اقتصادی، اجتماعی و طبیعی و همچنین آثار فعالیت آن بر این منابع و روابط می تواند بر جریان های نقدی، دسترسی به تامین مالی و هزینه سرمایه تاثیر بگذارد.
در نتیجه، حسابداران و حسابرسان باید علاوه بر اعداد ثبت شده در دفاتر، به عوامل و شرایطی نیز توجه کنند که می توانند آینده مالی واحد تجاری را تحت تاثیر قرار دهند.
برای ارزیابی آینده یک شرکت، فقط نباید پرسید امروز چقدر سود ساخته است، بلکه باید پرسید آیا منابع، روابط و شرایط لازم برای ادامه ایجاد جریان های نقدی در آینده را نیز در اختیار دارد؟