نهضت بیمارستان سازی و سیر تحول نهادی در دوران تمدن اسلامی؛ مطالعه موردی بیمارستان های بغداد، دمشق، قاهره

شکل گیری بیمارستان یکی از پیشرفت های ماندگار تمدن اسلامی است. هدف این مقاله بررسی تکاملی ساختار، کارکرد و نقش اجتماعی آموزشی بیمارستان ها در قلمرو اسلامی از سرچشمه های پیش اسلامی تا سده های میانه و بررسی میراث آن ها در شکل گیری بیمارستان های مدرن است. پرسش محوری این پژوهش این است که چه عوامل نهادی، فنی و فرهنگی ای موجب پیدایش و توسعه بیمارستان های اسلامی شدند و ساختارهای کلیدی آن چگونه شکل گرفتند؟ هدف ارائه یک روایت تحلیلی مبتنی بر منابع ثانوی معتبر و مطالعات موردی بغداد، دمشق، قاهره است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بر پایه بررسی کتاب شناسی کتب و مقالات تاریخی و مطالعات تخصصی و تحلیل تطبیقی شواهد معماری و متون طبی است. منابع منتخب شامل پژوهش های تاریخی بازبینی شده و آثار مرجع در تاریخ پزشکی اسلامی می باشد. بیمارستان های اسلامی محصول ترکیب میراث پیش اسلامی، ترجمه ها و شبکه علمی عصر عباسی و سیاست های وقفی-خیریه ای بودند؛ این موسسات دارای بخش بندی های تخصصی، داروخانه، کتابخانه و نقش آموزشی مشخص بودند؛ همچنین نظام هایی برای استقرار نظارت دولتی و صدور پروانه پزشکی پدید آمد که بعدها بر مدل های اروپایی تاثیر گذاشت. از منظر تاریخی، بیمارستان های بزرگ اغلب به عنوان مراکز تسهیلاتی برای نیازمندان و زائران عمل می کردند و خدماتی چون بستری، تغذیه و دارو به صورت رایگان عرضه می شد؛ این الگو تا اندازه ای پیوند میان اخلاق دینی، سیاست عمومی و پدیدآوری خدمات رفاهی را تجسم می کرد. پیشینه تحقیق نشان می دهد تا کنون کتاب ها و مقالات متعددی درباره تاریخ بیمارستان ها در اسلام و ایران نگاشته شده است، اما کمتر مقاله ای به صورت متمرکز و تخصصی به سیر تحول نهادی بیمارستان سازی در تمدن اسلامی پرداخته باشد. این مقاله می کوشد خلا فوق را پر کند و با رویکردی تحلیلی تطبیقی و تمرکز ویژه بر نظام ها و تشکیلات بیمارستانی از نگاه نهادی به موضوع بنگرد و پاسخ دقیق تر به پرسش های نهادی و سازمانی پیشرو ارائه دهد.

Keywords:

بیمارستان , تمدن اسلامی , آموزش پزشکی , تاریخ پزشکی , بغداد , دمشق , قاهره