توسعه مفهوم مددکاری اجتماعی نوین در ایران

توسعه مفهوم مددکاری اجتماعی نوین در ایران

مددکاری اجتماعی نوین در ایران، مسیری پیچیده و پویا را طی کرده است که ریشه در تاریخچه طولانی کمک رسانی های غیررسمی و ساختارهای سنتی مانند وقف، خیریه ها، و نقش موسسات مذهبی دارد. با وجود این، تحولات اجتماعی-اقتصادی پس از انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، تغییرات دموگرافیک، و فشارهای ناشی از جهانی شدن، زمینه تحول این حوزه را به سمت شیوه های علمی تر و ساختاری تر فراهم آورد. امروزه، مددکاری اجتماعی نوین در ایران علاوه بر اینکه به دنبال پاسخ به نیازهای فوری جوامع آسیب پذیر است، با تاکید بر عدالت اجتماعی، توانمندسازی پایدار، و انطباق با فناوری های روز، در پی بازتعریف نقش خود در جامعه پیچیده قرن بیست ویکم نیز هست.

 این تحول، برخاسته از تعامل بین چالش های داخلی، الگوهای جهانی، و ضرورت های فرهنگی-دینی ایران، شکل گرفته و به یکی از حوزه های حیاتی برای توسعه پایدار تبدیل شده است.

مددکاری اجتماعی نوین تلاشی هدفمند برای ایجاد تعادل میان فرد و جامعه، کاهش نابرابری ها و ارتقای کیفیت زندگی انسان هاست. مددکاری اجتماعی در جهان معاصر دیگر محدود به ارائه کمک های حمایتی سنتی یا حل مقطعی مشکلات فردی نیست.

زمینه های تاریخی تحول مددکاری اجتماعی در ایران 

تاریخ مددکاری اجتماعی در ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷، عمدتا در چارچوب موسسات خیریه و برنامه های متمرکز بر درمان فقر و بیماری های فراگیر مانند سل و کم خونی شکل می گرفت. پس از انقلاب، با بازتعریف ارزش های اسلامی و عدالت محوری، نظام جدید سعی کرد خدمات رفاهی را به صورت گسترده تر سازماندهی کند. تاسیس سازمان بهزیستی در سال ۱۳۵۹ و بعدا کمیته امداد امام خمینی (ره) ، نشانه هایی از تلاش برای ایجاد ساختارهای رسمی در این حوزه بود. با این حال، این نهادها بیشتر بر مدل های کمک محور و توزیعی متمرکز بودند و کمتر به پیشگیری ساختاری از مشکلات اجتماعی توجه می کردند. 

جنگ تحمیلی (۱۳۵۹–۱۳۶۷) نقطه عطفی در درک نیاز به خدمات اجتماعی تخصصی بود. آوارگان جنگی، معلولان، و سایر تبعات سالهای دفاع مقدس فشارهای جدی بر سیستم های حمایتی وارد کردند. در این دوره، رویکردهای مبتنی بر بازتوانی اجتماعی و حمایت روانی-اجتماعی برای اولین بار به صورت سازمان یافته در دستور کار قرار گرفت.

 دهه ۸۰ خورشیدی نیز با شکوفایی رشته مددکاری اجتماعی در دانشگاه ها، گذاری از کارهای خودجوش به حرفه ای سازی را آغاز کرد. امروزه، دانشگاه هایی مانند تهران، شهید بهشتی، و علامه طباطبایی، با ارائه رشته های تخصصی و پژوهش های کاربردی، نقش کلیدی در پرورش نیروهای متخصص و بازتعریف مفاهیم مددکاری اجتماعی نوین دارند. 

اصول مددکاری اجتماعی نوین در بستر فرهنگی-دینی ایران

ایران، با ترکیبی از ارزش های اسلامی و سنت های ایرانی، الگوی منحصربه فردی از مددکاری اجتماعی نوین را توسعه داده است.

 در این مدل،عدالت اجتماعی نه به عنوان یک ایدئولوژی غربی، بلکه به عنوان بخشی از تعالیم دینی و فرهنگی تفسیر می شود. قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) تاکید فراوانی بر کمک به مستمندان، پناهندگان، و آسیب دیدگان اجتماعی دارند که این مفاهیم در چارچوب برنامه های معاصر مانند «طرح جامع حمایت از خانواده» یا «برنامه مقابله با فقر چندبعدی» بازتاب یافته است. 

یکی از ویژگی های بارز مددکاری اجتماعی نوین در ایران، تلفیق علم و اخلاق است.

 برخلاف مدل های غربی که گاهی جنبه های فردگرایانه را ترجیح می دهند، رویکرد ایرانی به دنبال هماهنگی بین مداخلات فردی و اصلاح ساختارهای ناعادلانه است. برای نمونه، پروژه هایی مانند «تخصیص یارانه های هدفمند» در کنار طرح های آموزشی-شغلی برای زنان سرپرست خانوار، نشان دهنده تلاش برای ترکیب کمک های مستقیم با توانمندسازی بلندمدت است. همچنین، احترام به حریم خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه، در طراحی خدمات مددکاری نقش محوری دارد. برنامه های مداخله در بحران های خانوادگی، مانند طلاق یا اعتیاد، معمولا با حفظ ارزش های فرهنگی و در عین حال ارائه راهکارهای نوین مانند مشاوره خانواده محور اجرا می شوند. 

فناوری و نوآوری: موتور محرکه تحولات اخیر

وارد شدن فناوری های دیجیتال به حوزه مددکاری اجتماعی، یکی از مهم ترین گام های نوین در ایران محسوب می شود. پاندمی کووید-۱۹ و محدودیت های ناشی از آن، لزوم استفاده از پلتفرم های آنلاین برای ارائه خدمات را برجسته کرد. برنامه هایی مانند مشاوره تلفنی و ویدئویی برای سالمندان و بیماران روانی، یا اپلیکیشن های آموزش مهارت های شغلی برای جوانان بیکار در مناطق محروم، نمونه های موفق این تحول هستند.

 سازمان بهزیستی در سال های اخیر با راه اندازی سامانه «حمایت»، امکان ثبت الکترونیکی مددجویان و پیگیری خدمات را فراهم کرده است که کاهش بوروکراسی و افزایش شفافیت را به همراه داشته است. 

علاوه بر این، تحلیل داده های بزرگ (Big Data) در شناسایی گروه های آسیب پذیر کاربرد فزاینده ای پیدا کرده است.

چالش های ساختاری و فرهنگی در مسیر توسعه 

با وجود پیشرفت های چشمگیر، مددکاری اجتماعی نوین در ایران با چالش های عمیقی روبه روست. 

کمبود بودجه پایدار یکی از موانع اصلی است.

 بسیاری از برنامه های حمایتی همچنان وابسته به بودجه دولت هستند که تحت تاثیر نوسانات اقتصادی و تحریم ها قرار می گیرد. برای مثال، کاهش بودجه سازمان بهزیستی در سال های اخیر، منجر به محدودیت در خدمات به معلولان و سالمندان شده است. از سوی دیگر، بوروکراسی های اداری باعث کندی در اجرای طرح های نوین می شود. تایید مجوزهای همکاری با سازمان های غیردولتی یا استفاده از فناوری های جدید، گاهی ماه ها طول می کشد و فرصت های طلایی برای مداخله را از دست می دهد. 

یکی دیگر از چالش ها، شکاف بین تئوری و عمل در آموزش مددکاران اجتماعی است.

 بسیاری از دانشجویان فارغ التحصیل، با عدم تطابق دانش آکادمیک با نیازهای عملی در جامعه مواجه می شوند. برای رفع این مشکل، برخی دانشگاه ها مانند دانشگاه علامه طباطبایی، کارآموزی های میدانی در همکاری با سازمان های مردمی را اجباری کرده اند، اما این روش هنوز در سطح کشور گسترش نیافته است. همچنین، نگاه سنتی به کار اجتماعی به عنوان «کار خیر» و نه یک حرفه تخصصی، همچنان در بخشی از جامعه و حتی میان مسئولان وجود دارد که مانع ارتقای جایگاه این حوزه می شود. 

گام های آینده:

 راهکارهایی برای تثبیت مددکاری اجتماعی نوین

برای تثبیت مددکاری اجتماعی نوین در ایران، نیازمندی هایی در سطوح مختلف وجود دارد. در سطح سیاست گذاری، ایجاد قانون جامعی که جایگاه حرفه ای مددکاران را به رسمیت بشناسد و بودجه اختصاصی برای نوآوری های دیجیتالی تعریف کند، حیاتی است. همکنون، لایحه «حمایت از حرفه ای سازی مددکاری اجتماعی» در مجلس شورای اسلامی در دست بررسی است که می تواند گامی موثر در این زمینه باشد. در سطح آموزشی، بازنگری در برنامه های درسی دانشگاه ها با افزودن دروسی مانند «کاربرد فناوری در مددکاری»، «تحلیل داده های اجتماعی»، و «روان شناسی فرهنگی» ضرورت دارد. همکاری دانشگاه ها با نهادهای اجرایی نیز باید از طریق بومی سازی تجربیات موفق خارجی و تطبیق آن با شرایط ایران تقویت شود. 

در سطح جامعه محور، افزایش آگاهی عمومی درباره جایگاه مددکاری اجتماعی به عنوان یک حرفه تخصصی نه به عنوان فعالیت خیریه ای، می تواند از طریق رسانه ها و آموزش در مدارس اتفاق بیفتد. نمایش موفقیت های ملموس، مانند کاهش آمار کودکان کار در پروژه های نمونه، می تواند اعتماد عمومی را جلب کند. همچنین، تشویق بخش خصوصی به مشارکت در برنامه های اجتماعی از طریق معافیت های مالیاتی یا جوایز ملی، می تواند منابع مالی پایداری را فراهم آورد. 

جمع بندی نهایی و سخن پایانی: مددکاری اجتماعی نوین به عنوان لایه اساسی توسعه پایدار 

مددکاری اجتماعی نوین در ایران، بیش از یک حوزه خدماتی، یک استراتژی توسعه ای است که می تواند در کاهش نابرابری ها، افزایش تاب آوری جوامع در برابر بحران ها، و تقویت عدالت اجتماعی نقش آفرین باشد.

 این تحول، با وجود چالش های ساختاری و فرهنگی، از طریق تلفیق هوشمندانه ارزش های دینی-سنتی با نوآوری های فناورانه و علمی در حال شکل گیری است. موفقیت این مسیر مستلزم همکاری همه جانبه دولت، دانشگاه ها، سازمان های غیردولتی، و خود جامعه است. اگر ایران بتواند با سرمایه گذاری بر توانمندسازی نیروهای متخصص و پذیرش انعطاف پذیری در سیاست ها، موانع کنونی را پشت سر بگذارد، مددکاری اجتماعی نوین می تواند به عنوان الگویی منطقه ای برای کشورهای دیگر در حال توسعه نیز مطرح شود.

سحن پایانی اینکه هدف نهایی این مسیر، ساختن جامعه ای است که در آن هیچ فردی به دلیل فقر، معلولیت، یا موقعیت جغرافیایی، از دسترسی به فرصت های زندگی شایسته محروم نباشد. 

نقش انجمن مددکاری اجتماعی ایران در توسعه مفهوم مددکاری اجتماعی نوین

انجمن مددکاری اجتماعی ایران به عنوان نهادی تخصصی و فعال، نقش محوری در تحول این حوزه از چارچوب های سنتی به سمت مدل های نوین پیشنهادی داشته است.

 تاسیس این انجمن در سال های اخیر، پاسخی به نیاز جامعه برای حرفه ای سازی و به روزرسانی مداخلات اجتماعی بوده است.

 انجمن با تمرکز بر استانداردسازی اخلاق حرفه ای، تولید دانش کاربردی، و همکاری با نهادهای ملی و بین المللی، زمینه ساز بازتعریف مددکاری اجتماعی در بستر فرهنگی-دینی ایران شده است. 

یکی از دستاوردهای کلیدی انجمن، تدوین راهنمای اخلاق حرفه ای مددکاری اجتماعی متناسب با ارزش های اسلامی و جهانی است.

 این سند، تعادلی بین اصول حقوق بشر و تعالیم دینی ایجاد کرده و چارچوبی برای مداخلات عادلانه در جوامع آسیب پذیر فراهم آورده است.

 همچنین، انجمن با برگزاری کارگاه های آموزشی مستمر برای مددکاران فعال، دانش آکادمیک را با نیازهای عملی پیوند زده است.

 موضوعاتی مانند «رویکرد تروما آگاه در جوامع پس از بحران» یا «استفاده از فناوری در پیشگیری از اعتیاد»، نمونه هایی از تلاش های آن برای گنجاندن نوآوری در عمل روزمره مددکاران هستند. 

در حوزه پژوهش، انجمن با همکاری دانشگاه ها و سازمان هایی مانند بهزیستی، پروژه هایی برای بومی سازی مداخلات مبتنی بر شواهد اجرا کرده است. پژوهش های آن در زمینه توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در مناطق روستایی یا طراحی الگوهای مقابله با پدیده کودکان خیابانی، مستقیما بر سیاست های ملی تاثیر گذاشته اند. انتشار مجله علمی-پژوهشی «مددکاری اجتماعی ایران» نیز به عنوان بستری برای گفت وگوی آکادمیک و تبادل تجربیات، گسترش دانش حوزه را تسهیل کرده است. 

انجمن مددکاری اجتماعی ایران همچنین به عنوان پل ارتباطی بین دولت و جامعه حرفه ای عمل کرده است.

 لابی گری برای تصویب «طرح جامع توسعه مددکاری اجتماعی» در مجلس، نمونه ای از تلاش آن برای تثبیت جایگاه حقوقی این حرفه است.

در کنار این، مشارکت در شبکه های بین المللی مانند انجمن جهانی مددکاری اجتماعی (IFSW) به ایران اجازه داده تا راهکارهای نوین جهانی را با حفظ هویت فرهنگی داخلی، تطبیق دهد. 

با وجود موفقیت ها، چالش هایی مانند محدودیت بودجه و مقاومت در برابر تغییر در ساختارهای سنتی، همچنان پابرجا هستند. با این حال، تمرکز انجمن بر همکاری بین بخشی و ترویج فرهنگ «مددکاری اجتماعی به عنوان حرفه ای تخصصی»، گامی موثر در جهت پایداری این تحولات محسوب می شود. در نهایت، انجمن مددکاری اجتماعی ایران نه تنها حامی دانش و عمل حرفه ای است، بلکه با ترکیب هوشمندانه سنت و نوآوری، نقشی کلیدی در ساخت جامعه ای عادلانه تر ایفا می کند.