شرایط اضطراری و بحران

شرایط اضطراری

شرایط اضطراری یک انحراف از رفتارهای برنامه ریزی شده و مورد انتظار، یا رشته ای از رویدادها است که مردم، سرمایه یا محیط زیست را به خطر می اندازد یا بر روی آنها تاثیر منفی دارد. وقتی در یک کارگاه، سازمان یا جامعه ، حادثه ای اتفاق بیافتد که وضعیت را از حالت عادی خارج نموده و حالت غیر عادی ایجاد کند، شرایط اضطراری بوجود آورده است. چنانچه این وضعیت به درستی مدیریت نشود و از کنترل خارج شود و زندگی افراد زیادی را با خطر مواجه نماید، وارد مرحله بحران خواهد شد. بحرانها عموما تنوع دارند و بصورت آبشاری و پشت سر هم وقایع ناخوشایندی را در پی خواهد داشت.

به عبارت دیگر هرگاه در تعادل بین منابع و امکانات با نیازمندیهای کمی و کیفی خلل عمدهای اتفاق بیافتد و نیازها به مقدار زیادی بر امکانات و منابع موجود غلبه کند، وارد مرحلهی بحران خواهیم شد. مدیریت بحران در این حالت باید سعی نماید تا این تعادل را با افزایش منابع یا کاهش نیازها، به نحو موثری مجددا برقرار نماید. به عنوان مثال، تخلیه محل از افرادی که مشغول به کار و زندگی در محل حادثه بودهاند، از جنس کاهش نیازها بوده و کمک خواهی از نیروهای امدادی سایر ارگانها و سازمانها و شهرهای مجاور از جنس افزایش منابع و امکانات است.

بحران (crisis): بحران از نظر آسیب شناسی، عبارت است از وقفه کامل و یا بخشی از فعالیت گروه یا جامعه که همراه با ضایعات جانی، خسارات مادی و آسیب های محیطی گسترش یافته بوده به گونه ای که جامعه مربوطه با منابعی که در اختیار دارد قادر به جبران آن نمی باشد.مدیریت بحران عبارت است از مجموعه

فعالیت های اجرایی و تصمیم گیری های مدیریتی و سیاسی وابسته به مراحل مختلف و کلیه سطوح بحران، در جهت نجات، کاهش ضایعات و خسارات، جلوگیری از وقفه زندگی، تولید و خدمات، حفظ ارتباطات، حفظ محیط زیست و بالاخره ترمیم و بازسازی خرابی ها.

خصوصیات عمده یک بحران عبارتست از:

1-فرصت و زمان کم برای واکنش نسبت به آن

2-وجود اطلاعات ناقص، نامعتبر و مشکوک در هنگام وقوع حادثه

3-تهدید کردن منابع طبیعی و یا زندگی بشر

در یک شرایط بحرانی، مدیر باید بتواند بحران را به اجزای آن تقسیم کرده و آن ها را مدیریت کند. از نظر عملیاتی نیز بحران را می توان به صورت یک سیستم، تجزیه و تحلیل کرد که در آن دو سری عوامل مختلف وجود دارد: یکی محیط یا ساختار سیستم و دیگری عوامل (داده ها، ستاده ها و بازخورد) که باعث بحران می شوند. تعیین اینکه کدامیک از عوامل و عناصر تشکیل دهنده سیستم در مقابل بحران آسیب پذیری و تاثیرپذیری بیشتری دارد، یکی از وظایف اولیه تحقیق و پژوهش مدیریت بحران است. تعیین آسیب پذیرترین بخش سیستم در عمل به بخشی از سیستم برمی گردد که بالاترین رسیدگی را نیاز دارد. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، بحران عبارت است از درهم ریختگی شدید زیست محیطی و روانی – اجتماعی که بسیار فراتر از ظرفیت انطباقی جامعه مبتلا است.

واژه ای که با سانحه و بحران ارتباط پیدا می کند واژه (فوریت) یا (موقعیت اضطراری) است که نوع ویژه ای از بحران یا بخشی از آن در نظر گرفته می شود که منجر به تغییر در روند عادی جریانات زندگی می شود. در واقع وقتی که یک وضعیت اضطراری، بزرگ تر از توانایی منابع منطقه برای کنترل آن باشد، تبدیل به یک بحران می شود. 

تفاوت عمده بحران با شرایط اضطراری این است که در بحران وضعیت و پیامدهای شرایط حادث شده وسیع تر است و موجب آسیب رسانی بیشتر بر ذینفعان و سازمان می گردد. یعنی در شرایط بحرانی، شدت عواقب علاوه بر خود سازمان برای سایر بخش ها و سازمان هایی ملی و دولتی و حتی جامعه اهمیت بالایی دارد.

شدت وضعیت اضطراری

واضح است که میزان واکنش بستگی به شدت وضعیت اضطراری دارد. به طور معمول سه نوع وضعیت اضطراری مختلف در نظر گرفته می شود:

1-ایمنی واحد تهدید نشده و هیچ گونه آسیب جدی به افراد وارد نمی گردد. این وضعیت بدون درخواست - کمک از خارج از واحد، توسط کارکنان واحد، قابل رسیدگی است. به طوری که عمدتا توجه رسانه های گروهی را به خود معطوف نمی دارد.

2-ممکن است نیاز به کمک از خارج از سازمان باشد. در ضمن مناطق فراتر از تاسیسات مربوطه تهدید -نشده و این احتمال نیز هست که توجه رسانه های گروهی را در محل، استان و کشور به خود جلب کند.

3-تاسیسات مورد نظر را تحت تهدید جدی قرار داده و این احتمال نیز می رود که خطر به مناطقی فراتر از - آن تاسیسات گسترش یافته و یا اینکه سبب آسیب های چندگانه افراد و یا مرگ آن ها گردد. لذا نیاز به کمک از منابع خارج از آن محل می باشد. احتمالا این وضعیت توجه رسانه های گروهی در کشور را به خود جلب می نماید. 

برای توسعه و اجرای یک طرح واکنش اضطراری مراحل زیادی وجود دارد که استقرار تیم عملیات اضطراری از مهم ترین گام های این برنامه می باشد.

نحوه تشکیل تیم واکنش در شرایط اضطراری به شرح ذیل می باشد:

1-شناسایی اعضای تیم

2-تعیین صلاحیت اعضای تیم

3-تعیین وظایف و مسئولیت های کلیدی

4-تعیین اعضای جانشین

5-آموزش و مانور

طبقه بندی بحران

• طبقه بندی های مختلفی برای بحران در نظر گرفته اند که برخی از آن ها عبارت اند از:
• طبقه بندی بر اساس منشا: بحران های طبیعی (حوادث طبیعی)و بحران های دست ساز بشر (حوادث تکنولوژیک)
• طبقه بندی بر اساس ضایعات و تلفات: تلفات کم، تلفات در حد متوسط و تلفات سنگین
• طبقه بندی بر اساس قلمرو: فراگیر جهانی، فراگیر ملی، سطح وسیع و سطح محدود
• طبقه بندی بر اساس عامل زمان: بحران های ناگهانی (زلزله) و بحران های تدریجی (مهاجرت و پناهندگی)

سطوح بحران

سطح صفر: عدم نیاز به ارائه خدمات اضطراری. (شرایط عادی)

سطح یک: ارائه خدمات اضطراری توسط سازمان مسئول با استفاده از برخی از امکانات سازمانی.

سطح دو: ارائه خدمات اضطراری توسط سازمان مسئول با استفاده از تمام امکانات سازمان.

سطح سه: ارائه خدمات اضطراری با مدیریت سازمان مسئول توسط مجموعه ای از سازمان ها.

سطح چهار: ارائه خدمات اضطراری با مدیریت سازمان هایی جانشین (در این حالت سازمان مسئول به تنهایی قادر به مدیریت نمی باشد).

دسته بندی دیگری نیز در مورد سطوح وضعیت اضطراری بصورت زیر میباشد:

الف: وضعیت اضطراری دسته اول: در این وضعیت صدمات جانی، خسارت های مالی و زیست محیطی محدود بوده و بحران توسط فرد، کارکنان قسمت و یا بخش، آتش نشانی و خدمات ایمنی قابل کنترل خواهد بود. مانند حریق کوچک، نشتی کوچک گاز و غیره. در این حالت صدمات جانی در حد زخم و پانسمان خواهد بود.

ب: وضعیت اضطراری دسته دوم: در این وضعیت ممکن است در اثر یک آتش سوزی، انفجار، ریزش سقف و ... به وجود آید و پیامد آن مرگ یک نفر و مجروح شدن چند نفر باشد. در این وضعیت واحدهای اطراف تهدید نمی شود. ممکن است احتیاج به کمک و امدادرسانی خارج از کارخانه باشد.

ج: وضعیت اضطراری دسته سوم: در این حالت تاسیسات و واحدهای مجاور تهدید جدی می شوند و هر لحظه امکان گسترش خطر در سطح وسیع وجود دارد که احتیاج به کمک از واحدهای ایمنی و امدادرسانی خارج از محیط کار ضروری است.