«تشویق و تنبیه،متضاد در ظاهر،مشابه در نتیجه»

«تشویق و تنبیه،متضاد در ظاهر،مشابه در نتیجه»

در اغلب نظام های تربیتی، آموزشی و حتی روابط روزمره، تشویق و تنبیه به عنوان دو مفهوم متضاد معرفی می شوند. تشویق نماد حمایت، انگیزه و رشد تلقی می شود و تنبیه اغلب با محدودیت، فشار و تجربه ای ناخوشایند همراه است. با این حال، اگر از سطح ظاهری این دو مفهوم عبور کنیم، می توان شباهت های بنیادینی را میان آن ها مشاهده کرد؛ شباهت هایی که کمتر مورد توجه قرار گرفته اند.

از منظر روان شناسی رفتاری، هر دو مفهوم در تلاش اند تا رفتار انسان را در جهتی خاص هدایت کنند. در تنبیه، فرد با پیامدی ناخوشایند مواجه می شود تا احتمال تکرار رفتار کاهش یابد. در تشویق نیز فرد با پیامدی مطلوب روبه رو می شود تا احتمال تکرار رفتار افزایش پیدا کند. اگرچه نتیجه مورد انتظار متفاوت است، اما منطق زیربنایی هر دو یکسان به نظر می رسد: تغییر رفتار از طریق پیامدهای بیرونی.

این موضوع زمانی قابل تامل تر می شود که به انگیزه های درونی افراد توجه کنیم. کودکی که تنها برای دریافت جایزه درس می خواند، ممکن است همان قدر به تایید بیرونی وابسته شود که کودکی که از ترس تنبیه به انجام تکالیف خود می پردازد. در هر دو حالت، رفتار نه از علاقه و درک شخصی، بلکه تحت تاثیر عوامل خارجی شکل گرفته است.

البته این شباهت ها به معنای یکسان بودن تشویق و تنبیه نیست. آثار هیجانی، پیامدهای روانی و میزان اثربخشی این دو می تواند تفاوت های قابل توجهی داشته باشد. با این حال، نادیده گرفتن وجه مشترک آن ها نیز خطاست. هر دو ابزارهایی هستند که انسان برای شکل دهی و هدایت رفتار به کار می گیرد و هر دو می توانند در صورت استفاده افراطی، به وابستگی فرد به قضاوت و ارزیابی دیگران منجر شوند.

شاید پرسش اصلی این نباشد که کدام یک بهتر است؛ بلکه پرسش مهم تر آن باشد که آیا می توان به جای اتکا به تشویق و تنبیه، شرایطی فراهم کرد که رفتار مطلوب از انگیزه ها و ارزش های درونی فرد سرچشمه بگیرد؟ در چنین شرایطی، انسان نه از ترس پیامدهای منفی و نه به امید دریافت پاداش، بلکه بر اساس انتخاب آگاهانه خود عمل خواهد کرد.

در نهایت، تشویق و تنبیه را می توان دو ابزار متفاوت با هدفی مشترک دانست؛ ابزارهایی که اگرچه در ظاهر در نقطه مقابل یکدیگر قرار دارند، اما در عمق، هر دو تلاش می کنند مسیر رفتار انسان را تعیین و هدایت کنند.