نقش سازمان بهزیستی در پیشگیری از اعتیاد

_{نقش سازمان بهزیستی در پیشگیری از اعتیاد}

نقش حاکمیتی و حمایتی سازمان بهزیستی در پیشگیری از اعتیاد؛ از رویکردهای محله محور تا مداخله های هوشمند ملی

نویسنده: جواد طلسچی یکتا – بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران

پیشگیری، کارآمدترین دژ در برابر آسیب های اجتماعی

اعتیاد به عنوان یکی از پیچیده ترین بحران های چندوجهی (روانی، اجتماعی، اقتصادی و زیستی)، سلامت عمومی و کیان خانواده ها را در جهان معاصر به مخاطره افکنده است.

روان شناسان و جامعه شناسان همواره بر این باورند که «پیشگیری» بسیار اثربخش تر، کم هزینه تر و پایدارتر از درمان است.

این رابطه نشان می دهد که به ازای هر واحد سرمایه گذاری در برنامه های پیشگیری اولیه، حداقل ۱۰ برابر در هزینه های درمانی، قضایی، انتظامی و آثار مخرب ناشی از مصرف مواد اعتیادآور در آینده صرفه جویی می شود.

در ساختار کلان جمهوری اسلامی ایران، سازمان بهزیستی کشور به عنوان متولی اصلی سلامت اجتماعی و توانمندسازی اقشار آسیب پذیر، نقش فرماندهی عملیاتی و علمی را در حوزه کاهش تقاضا و پیشگیری از اعتیاد بر عهده دارد.

همزمان با هفته جهانی پیشگیری از اعتیاد، این مقاله به تبیین دقیق ماموریت ها، طرح های ملی و دستاوردهای این سازمان می پردازد.

تبیین سطوح پیشگیری در نقشه راه سازمان بهزیستی

سازمان بهزیستی کشور برنامه های خود را در سه سطح منسجم ساختاردهی کرده است تا هیچ گروهی از جامعه از چتر حمایتی خارج نماند:

• پیشگیری اولیه: تمرکز بر کل جامعه، به ویژه کودکان، نوجوانان و خانواده ها، با هدف ارتقای آگاهی، آموزش مهارت های زندگی و مقاوم سازی جامعه در برابر وسوسه مصرف مواد.
• پیشگیری ثانویه (مداخله در بحران): شناسایی کانون های پرخطر، افراد در معرض آسیب (مانند فرزندان افراد مبتلا به اعتیاد) و ارائه خدمات روان شناختی پیشگیرانه سریع.
• پیشگیری ثالثیه (کاهش آسیب و صیانت اجتماعی): توانمندسازی و بازتوانی افرادی که دوره درمان را سپری کرده اند، به منظور جلوگیری از لغزش مجدد و بازگشت پایدار آن ها به آغوش جامعه.

کلان پروژه ها و طرح های ملی پیشگیری اجتماع محور

بزرگ ترین تمایز اقدامات سازمان بهزیستی در سال های اخیر، عبور از روش های سنتی و انفرادی و حرکت به سمت رویکردهای اجتماع محور (Community-Based) است. در این راستا، چند طرح ملی کلیدی طراحی و با موفقیت عملیاتی شده است:

الف) برنامه پیشگیری اجتماع محور از اعتیاد (طرح سلام)

این طرح با محوریت مشارکت مستقیم خود مردم در محلات شهری، روستایی و محیط های آموزشی اجرا می شود. بهزیستی با شناسایی بیش از ۳۰۰۰ محله آسیب خیز در سراسر کشور، هسته های مردمی را آموزش داده و تجهیز می کند تا خود اهالی محل، متولی آگاه سازی و ایمن سازی پیرامون خود شوند.

ب) طرح ملی «پازک» (پیشگیری از اعتیاد زنان و کودکان)

زنان و کودکان بزرگ ترین قربانیان غیرمستقیم اعتیاد در خانواده ها هستند. طرح پازک با هدف تحکیم خانواده و با تمرکز ویژه بر «زنان دارای همسر معتاد و کودکان آن ها» در محلات پرآسیب اجرا می شود. تسهیل گران بهزیستی با مراجعه به این خانواده ها، بسته های حمایتی، روان شناختی و آموزشی مقابله با استرس را به صورت فعال ارائه می دهند تا زنجیره ابتلای نسل های بعدی به اعتیاد قطع شود.

ج) طرح ملی «کیان» (پیشگیری از اعتیاد در محیط های کاری و اداری)

فشارهای شغلی و استرس های محیط کار از عوامل پنهان گرایش به مواد مخدر هستند. طرح کیان با هدف ایجاد «محیط کار سالم» در سازمان های دولتی، کارخانه ها و صنایعی مانند آتش نشانی، شهرداری ها، هلال احمر و شرکت های تابعه نفت اجرا می شود. این طرح شامل پایش سلامت روان کارمندان و کارگران، برگزاری دوره های مهارت های ارتباطی و مدیریت استرس است.

د) طرح «پاترا» و طرح «کاربین»

• طرح پاترا: افزایش توانمندی های شناختی-اجتماعی ساکنین محلات حاشیه نشین و بسیار محروم.
• طرح کاربین: تولید محتوای تخصصی و چندرسانه ای آموزشی و توزیع وسیع آن در بستر شبکه های اجتماعی و فضای مجازی با رویکرد حساس سازی افکار عمومی.

خط ملی اعتیاد (۰۹۶۲۸)؛ درگاه مشاوره رایگان و در دسترس

یکی از درخشان ترین و در دسترس ترین خدمات حاکمیتی سازمان بهزیستی کشور، راه اندازی و توسعه خط ملی اعتیاد با شماره تلفن انحصاری ۰۹۶۲۸ است.

• جامعه هدف: این خط تلفنی همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب، آماده پاسخگویی به سوالات والدین نگران، افراد در معرض آسیب، مصرف کنندگانی که تمایل به ترک دارند و همچنین خانواده های درگیر با معضل اعتیاد است.
• خدمات کلیدی: ارائه مشاوره های تخصصی و محرمانه روان شناختی، راهنمایی درخصوص چگونگی رفتار با فرد مصرف کننده در شرایط بحرانی، شناسایی مواد مخدر نوپدید و ارجاع علمی متقاضیان به نزدیک ترین مراکز مجاز و معتبر درمان و کاهش آسیب تحت نظارت بهزیستی و وزارت بهداشت.

استراتژی های کاهش آسیب (Harm Reduction) در بهزیستی

بهزیستی واقع بینانه پذیرفته است که برخی از مصرف کنندگان به دلایل مختلف در مراحل اولیه آماده ورود به فرآیند درمان قطعی نیستند.

برای جلوگیری از شیوع بیماری های واگیردار مانند اچ آی وی (HIV) و هپاتیت و همچنین حفظ بقای این افراد، برنامه های کاهش آسیب در مراکز زیر ارائه می شود:

• مراکز گذری کاهش آسیب (DIC): ارائه خدمات اولیه درمانی، مشاوره، ارجاع، یک وعده غذای گرم و آموزش رفتارهای کم خطر.
• سرپناه های شبانه (Shelters): اسکان موقت شبانه برای معتادان بی خانمان به منظور کاهش مرگ ومیر ناشی از کارتن خوابی در فصول سرد.
• تیم های امدادرسان سیار (Outreach) و موبایل ون ها (Mobile DIC): کانکس ها و خودروهای تجهیزشده ای که به پاتوق های پرآسیب حاشیه شهرها مراجعه کرده و خدمات بهداشتی و کاهش آسیب را به صورت سیار ارائه می دهند.

بازتوانی و صیانت اجتماعی؛ حلقه پایانی زنجیره درمان

پیشگیری از بازگشت مجدد بهبودیافتگان (پیشگیری ثالثیه)، از حیاتی ترین بخش های چرخه مبارزه با اعتیاد است.

سازمان بهزیستی با توسعه الگوهای پیشرفته مانند مراکز اجتماع درمان مدار (TC) که بیمار را در یک دوره ۳ تا ۶ ماهه با روش های تغییر رفتار غیردارویی آماده بازگشت به جامعه می کند، و همچنین راه اندازی «مراکز توانمندسازی و صیانت اجتماعی» تلاش می کند تا با ارائه تسهیلات اشتغال زایی، حرفه آموزی و پیگیری های مددکاری، مانع از بازگشت دوباره بهبودیافتگان به چرخه ویرانگر مصرف مواد شود.

نتیجه گیری: لزوم هم افزایی ملی و حمایت از بهزیستی

مرور کارنامه سازمان بهزیستی کشور نشان می دهد که این نهاد با وجود محدودیت های اعتباری، توانسته است با طراحی پورتفولیوی جامعی از طرح های نوین علمی (پازک، کیان، خط ملی ۰۹۶۲۸ و طرح های محله محور)، سدی استوار در برابر نفوذ اعتیاد به کانون خانواده ها ایجاد کند.

هفته جهانی پیشگیری از اعتیاد فرصت مغتنمی است تا سیاست گذاران کلان کشور، بودجه های حمایتی این حوزه را تقویت کرده و دیگر نهادها از جمله رسانه ها، آموزش و پرورش و تشکل های غیردولتی (NGOها)، هم افزایی خود را با سازمان بهزیستی به عنوان پرچم دار سلامت اجتماعی کشور ارتقا بخشند تا جامعه ای تاب آور، ایمن و پویا داشته باشیم.

کاری از رسانه تاب آوری ایران