زلزله مخاطره خاموش ولی دهشتناک

وقوع هر حادثه به ما یادآوری می کند که باید همواره چرخه مدیریت بحران را در هر اقدام زیربنایی و اجرائی در کشور مدنظر قرار دهیم.

در تاریخ حوادث طبیعی، گاهی تقارن هایی عجیب و فراموش نشدنی رقم می خورد. زلزله قدرتمند ونزوئلا در حالی رخ داد که یکی از بازی های جام جهانی ۲۰۲۶ میان برزیل و اسکاتلند در جریان بود؛ صحنه ای که برای مردم ایران یادآور خاطره ای تلخ و تاریخی است.

۳۶ سال پیش، بامداد ۳۱ خرداد ۱۳۶۹، زلزله مرگبار رودبار و منجیل در شمال ایران جان ده ها هزار نفر را گرفت؛ فاجعه ای که همزمان با برگزاری دیدار جام جهانی ۱۹۹۰ میان برزیل و اسکاتلند رخ داد. بسیاری از ایرانیان آن شب را با دو تصویر به یاد می آورند؛ فوتبال در قاب تلویزیون و خبر ویرانی در گیلان و زنجان.

اکنون در جام جهانی ۲۰۲۶ نیز بار دیگر نام های برزیل و اسکاتلند در مرکز یک تقارن تاریخی قرار گرفته اند. 

زمین لرزه ونزوئلا زمانی به وقوع پیوست که مسابقات جام جهانی در جریان بود و دقایقی بعد نیز دیدار برزیل و اسکاتلند آغاز شد؛ اتفاقی که بار دیگر خاطره آن شب تلخ خرداد ۱۳۶۹ را در ذهن بسیاری زنده کرد.

وقوع هر حادثه به ما یادآوری می کند که باید همواره چرخه مدیریت بحران را در هر اقدام زیربنایی و اجرائی در کشور مدنظر قرار دهیم.

این چرخه به اختصار شامل تحلیل خطر، پیش بینی، پیش آگاهی، پیشگیری، آموزش و آمادگی، استفاده از سیستم های هشدار سریع، پاسخ گویی مناسب و سریع و منطبق با روش ها و اصول علمی و بازسازی و بازتوانی یا به تعبیری بازگشت به شرایط عادی مبتنی بر قواعد و اصول دانش مدیریت بحران است. 

با توجه به تنوع اقلیم و تنوع اقوام در کشور ما توجه به عناصر بومی اعم از شرایط اقلیمی و جغرافیایی، فرهنگی، قومی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه در تنظیم و اجرای برنامه ها و طرح های عملیاتی و اجرائی مورد نیاز برای کاهش ریسک ضروری و اجتناب ناپذیر است.

مولفه های «آگاهی، دانش و مهارت»، «سرمایه اجتماعی» و «سلامت» بیشترین اهمیت و سهم را در پیش بینی تاب آوری یک جامعه دارد و نقش ساختارهای اجتماعی محلی از قبیل روابط متقابل، نهادهای محلی، نگرش، انسجام و اعتماد عمومی بسیار حائز اهمیت است.

تقویت شبکه های اجتماعی مانند خانواده، اقوام، دوستان و آشنایان یکی از مهم ترین فاکتورهای تاب آوری در اجتماع و بازگشت امید و عزت و تحکیم انسجام اجتماعی در صورت بروز بحران خواهد شد. توجه به سرمایه های اجتماعی می تواند روند برنامه ریزی برای توسعه جوامع را برای متخصصان مربوطه تسهیل کند و مشارکت محلی و مردمی را در اجرای بهتر برنامه ها به همراه داشته باشد.

همان گونه که گفته شد، در تمام کشورها اعم از پیشرفته صنعتی یا در حال توسعه، مردم محلی اولین امدادرسانان در حوادث و سوانح هستند و ضروری است کشور ما با سرعت بیشتری به سمت مدیریت بحران جامعه محور حرکت کند.

بنابراین مردم باید بیش از پیش نحوه صحیح یاری رسانی را از طریق مراجع ذی صلاح آموزش ببینند و مکررا آموخته های خود را با یکدیگر به اشتراک گذاشته و تمرین کنند و با تهیه حداقل تجهیزات لازم ازجمله کیف نجات خانواده به آمادگی بیشتر خانواده خود و جامعه محلی شان کمک کنند و به طور ادواری مانورهای خانوادگی و محلی انجام دهند. مردم همچنین می توانند با تهیه نقشه محل سکونت و تعداد ساکنان ساختمان و نیز نقشه راه پله ها، زیرزمین و همچنین تاسیسات و نصب آن در محل ورودی ساختمان، به امدادرسانان در زمان وقوع سانحه کمک شایان توجهی داشته باشند.

وسخن آخر اینکه فرهنگ بیمه زلزله و حوادث طبیعی باید در کشور نهادینه و دراین باره اقدامات ترویجی انجام شود.

نویسنده: محمد کاظمی بهمند_مدیر بحران فرمانداری شهرستان چهارباغ 

دانشجوی دکتری شهرسازی