آینده ایران در گذار نظم جهانی- بخش دوم: سناریوهای رشد و پیشرفت ایران

آینده ایران در گذار نظم جهانی

بخش دوم- سناریوهای رشد و پیشرفت ایران

گشتاسب مظفری

دکترای تخصصی مدیریت آموزش عالی

مدرس دانشگاه، مشاور مدیریت و دیپلماسی شهری

سناریو یک روایت منسجم، منطقی و مبتنی بر پیشران ها و عدم قطعیت ها درباره وضعیت های مختلف آینده است. یعنی ما به جای اینکه بگوییم «آینده قطعا این می شود»، می گوییم: اگر بعضی عوامل به این شکل پیش بروند، یک آینده خاص شکل می گیرد؛ اگر عوامل دیگر طور دیگری عمل کنند، آینده متفاوتی خواهیم داشت. پس سناریو داستان پردازی صرف نیست. پیشگویی هم نیست. بلکه چارچوبی تحلیلی برای اندیشیدن نظام مند به آینده است. سناریو به ما کمک می کند تا با فرض حالات و شرایط مختلف، راهبردهای تهاجمی، تدافعی، انطباقی و یا انتظار و رصد خود را طراحی و انتخاب کنیم. در مسیر حرکت از حال به آینده، مبتنی بر موضوع رشد و پیشرفت کشور در نظم آینده جهانی، تحلیل پیشران ها و عدم قطعیت های بحرانی، و همچنین با بهره بردن از تحلیل های منطقی و شهودی تخصص و تجربه محور(خبرگانی)؛ می توان برای ایران در نظم آینده جهانی در عصر پساصنعتی و جامعه اطلاعاتی، که با روندهایی مانند جهان-محلی شدن، شهری شدن، تحول دیجیتال، هوش مصنوعی و تغییرات اقلیمی همراه است؛ سه سناریو را در نظر گرفت:

سناریوی اول: جهش، ارتباط و پیوستگی هوشمند و دانش بنیان
در این سناریو که سناریویی خوشبینانه و آرمانی به حساب می آید، ایران می تواند بخشی از ظرفیت های تاریخی، جغرافیایی و انسانی خود را به مزیت های مدرن تبدیل کند. ایران به یک کشور اثرگذار در سطح منطقه ای در جنوب غربی آسیا، خاورمیانه و اوراسیا تبدیل می شود؛ نه فقط به خاطر منابع طبیعی، بلکه به دلیل موقعیت ارتباطی، سرمایه انسانی و ظرفیت فناوری.

اگر این سناریو را به عنوان یک سناریوی هنجاری و از جنس بایدها در نظر بگیریم، اصلاحات عمیق در آموزش و بهسازی سرمایه انسانی، ارتقای کارآمدی نظام حکمرانی(سیاسی- اقتصادی- فرهنگی – فناوری- محیط زیست)، تقویت و توسعه زیرساخت ها، بهبود اکوسیستم کسب وکار، مدیریت منابع آبی و نظام تامین و توزیع و مصرف آب و نظام نگهداشت و انگیزش سرمایه انسانی؛ از پیش شرط های تحقق این سناریو است.

توسعه زیرساخت های ترانزیتی، ریلی، بندری و دیجیتال؛ رشد اقتصاد دانش بنیان و شرکت های فناور؛ کاهش وابستگی اقتصاد به خام فروشی؛ تقویت گردشگری فرهنگی، پزشکی و طبیعی؛ مدیریت بهتر منابع آب و انرژی؛ و افزایش نقش ایران در زنجیره های منطقه ای تجارت و خدمات؛ از راهبردهای اساسی برای تحقق این آینده امید بخش است.

سناریوی دوم: فرسایش تدریجی

در این سناریو به عنوان یک سناریوی بدبینانه، هرچند ظرفیت های تاریخی و انسانی همچنان وجود دارند اما به اندازه کافی به فرصت اقتصادی، فناورانه و رشد تبدیل نمی شوند. ایران همچنان کشوری مهم از نظر جغرافیا، تاریخ و منابع باقی می ماند، اما فاصله آن با اقتصادهای پویاتر افزایش می یابد. کاهش سرمایه گذاری مولد، افت کیفیت آموزش، ضعف زیرساخت، مهاجرت نخبگان، و فشارهای اقلیمی از نشانه های هشدار وخامت اوضاع در این شرایط است. در این حالت، فرصت ها از بین نمی روند، ولی هزینه استفاده از آن ها بیشتر می شود. در این سناریو:

· رشد اقتصادی ناپایدار و وابسته به منابع است.

· جریان نوسازی صنعتی و فناوری بسیار کند است.

· مهاجرت نیروی انسانی متخصص (فرار مغزها) به طور وسیع ادامه دارد.

· بحران تغییرات اقلیمی، آب، فرونشست و مشکلات محیط زیستی ادامه دارد.

· توان رقابت و همکاری با کشورهای منطقه و جهان، تحلیل رفته است.

· نقش ترانزیتی به ظرفیت های موجود محدود شده و خبری از توسعه و بهره برداری از ظرفیت های جدید نیست.

سناریوی سوم: بازتعریف تمدنی اقتصادی

این سناریو میان حالت خوش بینانه و بدبینانه قرار دارد و تا حدودی واقع بینانه است. ایران نه الزاما به جهش سریع می رسد و نه دچار افت شدید می شود، بلکه مسیر تازه ای برای نقش آفرینی پیدا می کند. ایران به جای تلاش برای رقابت در همه حوزه ها، یک نقش مشخص تر و پایدارتر پیدا می کند؛ مثلا به عنوان پل فرهنگی اقتصادی میان چند منطقه یا قطب برخی خدمات تخصصی.

انتخاب راهبردی اولویت ها، تمرکز منابع محدود، تقویت اعتماد اجتماعی، و تبدیل میراث تمدنی به برند اقتصادی و فرهنگی؛ زمینه ساز سناریوی میانه است. دراین حالت ایران می بایست:

· بر حوزه های دارای مزیت نسبی(فرهنگ، سلامت، آموزش، انرژی، ترانزیت، فناوری های منتخب) متمرکز شود.

· پیوندهای اقتصادی منطقه ای را به جای وابستگی کامل به اقتصاد جهانی، گسترش و تقویت نماید.

· صنایع فرهنگی، گردشگری و خدمات تخصصی را گسترش دهد.

· از ظرفیت، علاقه مندی و توانمندی دیاسپورا و شبکه ایرانیان خارج از کشور برای توسعه دانش، سرمایه و بازار، استفاده نماید.

· به جای پراکندگی و حواس پرتی، هوشمندانه در چند فناوری کلیدی سرمایه گذاری کند.