نگاهی به برنامه راهبردی ۲۰۲۹-۲۰۲۶ برنامه اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat Strategic Plan ۲۰۲۶–۲۰۲۹)

نگاهی به برنامه راهبردی ۲۰۲۹-۲۰۲۶ برنامه اسکان بشر ملل متحد

 (UN-Habitat Strategic Plan 2026–2029)

برنامه راهبردی ۲۰۲۹-۲۰۲۶ برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN Habitat) مهم ترین سند سیاستی سازمان ملل در حوزه شهرها پس از تصویب دستور کار جدید شهری (New Urban Agenda) است. این برنامه در سال ۲۰۲۵ توسط مجمع عمومی اسکان بشر سازمان ملل تصویب شد که جهت گیری های اساسی و فعالیت های این سازمان را تا پایان سال ۲۰۲۹ تعیین می کند. ویژگی ممتاز این برنامه آن است که "مسکن مناسب برای همه" را به محور مرکزی توسعه پایدار شهری تبدیل می کند؛ تغییری که نسبت به برنامه های پیشین، یک تحول پارادایمی محسوب می شود.

فلسفه شکل گیری برنامه با این فرض آغاز می شود که بسیاری از بحران های جهانی، از جمله فقر، نابرابری، تغییر اقلیم، مهاجرت اجباری، بی خانمانی و رشد سکونتگاه های غیررسمی، ریشه ای شهری دارند و بدون اصلاح شیوه برنامه ریزی، مدیریت و حکمرانی شهرها، دستیابی به اهداف توسعه پایدار و دستور کار جدید شهری ممکن نخواهد بود. ازاین رو، برنامه راهبردی ۲۰۲۶-۲۰۲۹ تلاش می کند توسعه پایدار را از "مدیریت پروژه های شهری" به سمت «تحول نظام حکمرانی شهری» هدایت کند. مهم ترین نوآوری برنامه را می توان در یک جمله خلاصه کرد: 

"مسکن مناسب، زمین و خدمات پایه برای همه (Adequate Housing, Land and Basic Services for All) " به عنوان نقطه آغاز تحقق توسعه پایدار شهری معرفی شده است.

در نگاه جدید هبیتات، مسکن صرفا یک ساختمان یا سرپناه نیست؛ بلکه زیربنای سلامت، آموزش، امنیت، اشتغال، کرامت انسانی، مشارکت اجتماعی و تاب آوری شهری است. به همین دلیل، سیاست های مسکن، زمین و خدمات عمومی در مرکز همه سیاست های شهری قرار گرفته اند.

سه حوزه اصلی تاثیرگذار

برنامه راهبردی ۲۰۲۹-۲۰۲۶ سه حوزه اصلی اثرگذاری را تعریف می کند که تمام فعالیت های سازمان در این چهار سال حول آنها سامان می یابد:

۱- رفاه فراگیر و عادلانه برای ریشه کن کردن فقر

نخستین هدف، استفاده از شهرنشینی به عنوان موتور رشد اقتصادی و کاهش نابرابری است. در این چارچوب، توسعه شهری باید به اشتغال، کاهش فقر، دسترسی برابر به خدمات و ارتقای کیفیت زندگی منجر شود. تامین مسکن مناسب، برنامه ریزی یکپارچه شهری و دسترسی عادلانه به زمین، ابزارهای اصلی تحقق این هدف هستند.

۲- اقدام برای محیط زیست و اقلیم

حوزه دوم بر نقش شهرها در مقابله با تغییر اقلیم تمرکز دارد. راهبردهای اصلی شامل کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، توسعه ساختمان های پایدار، استفاده بهینه از زمین، زیرساخت های سبز، راهکارهای مبتنی بر طبیعت و افزایش تاب آوری شهرها در برابر مخاطرات طبیعی است.

۳- آمادگی، پاسخ، بازسازی و بازتوانی

برنامه تاکید می کند که شهرها باید برای بحران هایی مانند جنگ، بلایای طبیعی، مهاجرت اجباری و ضربه های اقتصادی آماده باشند. بنابراین، دسترسی به مسکن، زمین و خدمات پایه برای جمعیت های آسیب پذیر و آواره، بخشی جدایی ناپذیر از سیاست های بازسازی و تاب آوری شهری است.

پنج اولویت راهبردی

برای تحقق این سه حوزه، پنج اولویت کلیدی تعریف شده است: 

۱. برنامه ریزی یکپارچه شهری و سرزمینی (Integrated Urban and Territorial Planning) برنامه بر یکپارچگی برنامه ریزی فضایی، حمل ونقل، کاربری زمین، محیط زیست و خدمات شهری تاکید دارد تا از توسعه پراکنده و ناکارآمد جلوگیری شود.

۲. حکمرانی مشارکتی و چندسطحی (Participatory Multilevel Governance) یکی از مهم ترین بخش های برنامه، تقویت حکمرانی شهری است. مشارکت شهروندان، هماهنگی میان دولت ملی و محلی، شفافیت، پاسخگویی و توانمندسازی دولت های محلی، عناصر کلیدی این محور هستند. این بخش برای پژوهش های شما درباره رابطه شورای شهر و شهردار اهمیت ویژه ای دارد.

۳. دانش، داده و توسعه ظرفیت ها (Knowledge, Data, and Capacity Building) برنامه بر استفاده از داده های شهری، فناوری های دیجیتال، پژوهش، آموزش و تقویت ظرفیت نهادی تاکید دارد تا تصمیم گیری شهری مبتنی بر شواهد باشد.

۴. مشارکت ها و حمایت گری (Partnerships and Advocacy) برنامه تاکید می کند که تحقق اهداف بدون همکاری دولت ها، شهرداری ها، دانشگاه ها، بخش خصوصی، جامعه مدنی و سازمان های بین المللی ممکن نیست.

۵. تجهیز منابع مالی (Resource Mobilization) برنامه به دنبال ایجاد نظام های نوین تامین مالی شهری، جذب سرمایه گذاری، مشارکت بخش خصوصی و تقویت درآمدهای پایدار دولت های محلی است.

نوآوری های برنامه نسبت به برنامه ۲۰۲۰-۲۰۲۵

- این برنامه نسبت به دوره قبل چند تغییر اساسی دارد: 

- مسکن از یک حوزه تخصصی به محور اصلی همه سیاست های شهری ارتقایافته است.

- ارتباط میان فقر، اقلیم، حکمرانی و مسکن به صورت یک چارچوب یکپارچه دیده می شود.

- نقش دولت های محلی و حکمرانی چندسطحی پررنگ تر شده است.

- استفاده از داده، نوآوری و فناوری های دیجیتال در تصمیم گیری شهری اهمیت بیشتری یافته است.

- موضوع سکونتگاه های غیررسمی و بی خانمانی در مرکز سیاست گذاری قرار گرفته است.

ارتباط با دستور کار جدید شهری (New Urban Agenda)

این برنامه جایگزین دستور کار جدید شهری نیست، بلکه سند اجرایی آن در دوره سه ساله ۲۰۲۹-۲۰۲۶ محسوب می شود. اگر دستور کار جدید شهری «چه باید کرد» را بیان می کند، برنامه راهبردی توضیح می دهد که UN-Habitat و دولت های عضو «چگونه» باید آن اهداف را اجرا کنند.

مهم ترین پیام این برنامه آن است که حکمرانی شهری دیگر یک هدف مستقل نیست، بلکه ظرفیتی است که تحقق همه اهداف دیگر (مسکن، اقلیم، اقتصاد، عدالت اجتماعی و تاب آوری) به آن وابسته است. به بیان دیگر، در این سند، کیفیت حکمرانی محلی به عنوان عامل تعیین کننده موفقیت یا شکست سیاست های شهری شناخته می شود.