ارگونومی در صنعت با تمرکز بر صنایع نفت و گاز نوشته احمدرضا خیرالهی

ارگونومی در صنعت با تمرکز بر صنایع نفت و گاز نوشته احمدرضا خیرالهی
احمدرضا خیرالهی
دانشجوی مهندسی صنایع دانشگاه آزاد واحد مسجدسلیمان

چکیده

اگر بخواهیم ارگونومی را به زبان ساده بیان کنیم، قواعد و اصولی را برای بیشتر و بهتر استفاده کردن از ابزارآلات در علم مهندسی بیان می کند که اگر نباشند، خطرات جبران ناپذیری را باید تحمل کرد و با رعایت این نکات، ایمنی برایمان تعریف می شود. زیرا کارایی بهتر در کنار ایمنی معنا می دهد.

در این تحقیق درباره ارگونومی و علت تفاوت آن در صنایع صحبت می شود و درمی یابیم که ارگونومی بخش جدایی ناپذیر از ایمنی در صنعت است.

کلمات کلیدی: ارگونومی – ایمنی و ارگونومی – افزایش بهره وری

مقدمه

ارگونومی چیست؟ برای این سوال پاسخ ها و تعریف های زیادی وجود دارد. ولی به صورت کلی و مختصر بخواهیم بگوییم، به مجموعه دستورالعمل هایی برای طراحی و سازماندهی محیط کار که منجر به افزایش بهره وری، سلامتی و راحتی کارکنان شود، ارگونومی گفته می شود.

اهمیت ارگونومی در صنعت

در صنایع، رعایت دستورالعمل های ارگونومی باعث کاهش آسیب های شغلی رایج و بهبود زندگی کارگران می شود.

ما برای اجرای دستورالعمل های ارگونومی با یک سری چالش هایی از جمله عدم آگاهی، کمبود منابع و سیاست های غیراصولی مواجه هستیم که از موانع بسیار بزرگ برای اجرای ارگونومی است. علاوه بر این چالش ها که مربوط به اجرای ارگونومی در همه بخش ها می شود، تعدادی محدودیت به صورت اختصاصی برای ارگونومی در صنعت داریم، مانند:

۱ - محیط کاری پیچیده در صنعت: صنایع نفت و گاز دارای محیط های پیچیده و بسیار وسیع هستند که همین امر طراحی ارگونومیک محیط را دشوارتر از قبل می کند.

۲ - تجهیزات پیشرفته و سنگین با ابعاد بسیار بزرگ: یکی دیگر از محدودیت های مختص صنایع، تجهیزات پیچیده با ابعاد بزرگ است که نیازمند توجه ویژه برای اجرای ارگونومی است.

۳ - محدودیت های جغرافیایی و محیطی در صنعت: بر خلاف بقیه بخش ها که این کارخانه یا کارگاه است که محیط تولید فرآورده را تعیین می کند، در صنایع نفت و گاز این فرآورده است که محیط پالایشگاه و دکل نفتی را تعیین می کند. به همین خاطر در اکثر موارد این محدودیت جغرافیایی امر اجرای ارگونومی را دچار مشکل می کند.

شناسایی خطرات و راهکارهای پیشگیری

قدم بعدی برای اجرای ارگونومی در صنایع، پس از آگاهی بر چالش های پیش رو، شناسایی کامل خطراتی است که باید آنها را حل کنیم. از مهمترین این خطرات می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱ - ایستادن های طولانی مدت: در برخی موارد کارگران به دلیل طراحی نادرست ایستگاه های کار مجبور به ایستادن های طولانی مدت هستند که نتیجه آن اختلالات اسکلتی–عضلانی می شود.

۲ - حرکت تکراری: تکرار مداوم یک حرکت یکسان می تواند در بلندمدت باعث ایجاد تغییراتی در شکل نواحی خاصی از بدن شود که یکی از مخاطرات مهم در صنایع است.

۳ - بلند کردن بارهای سنگین توسط کارگران بدون استفاده از دستگاه های کمک بار: بلند کردن و جابه جایی بارهای سنگین یکی دیگر از مخاطرات در صنایع است که منجر به اختلالات اسکلتی–عضلانی می شود.

۴ - محیط کار غیراصولی: مانند نور نامناسب، سر و صدا و دما عواملی هستند که می توانند بر سلامت جسمی و روحی کارگران تاثیر بگذارند.

پس از شناسایی کامل مخاطرات، وقت آن رسیده است که راه حل هایی برای پیشگیری از این مخاطرات مطرح کنیم تا بتوانیم به درستی هرچه تمام از بوجود آمدن این مشکلات جلوگیری کنیم. برای مثال، برای پیشگیری از اختلالات اسکلتی–عضلانی می توانیم با طراحی اصولی ایستگاه های کاری متناسب با ابعاد و نیازهای کارکنان، فشار بر اندام های بدن را کاهش دهیم. همچنین با آموزش کارکنان در زمینه فنون صحیح بلند کردن بار و تشویق کارکنان به استراحت و انجام حرکات کششی در بین ساعات کاری، نقش چشم گیری در کاهش اختلالات اسکلتی–عضلانی خواهیم داشت.

نقش طراحی محیط کار بر بهره وری و ایمنی

بحث بعدی که به آن می پردازیم، نقش طراحی محیط کار بر بهره وری و ایمنی کارکنان است که از چندین بخش مختلف تشکیل شده است. از جمله طراحی ایستگاه های کاری و وسایل آن متناسب با ابعاد و نیازهای کارکنان که باعث افزایش آسایش و راحتی کارکنان می شود. بخش بعدی، ایمنی تردد است که می توانیم با طراحی مسیرهای مناسب و استفاده از وسایل نقلیه استاندارد، ایمنی را به حداکثر برسانیم. همچنین با نورپردازی مناسب محیط کار، خستگی چشم کارکنان را کاهش می دهیم که منجر به بهره وری بیشتر می شود. آخرین مورد در این بخش، دمای مناسب است که با تنظیم دمای مطلوب در محیط کار، خستگی کاهش یافته و بهره وری افزایش می یابد.

تجهیزات ارگونومیک

همانطور که اکثر ما می دانیم، برای اجرای ارگونومی جدای از دما و نور مناسب، یک سری تجهیزات هم وجود دارد که باید آنها را برای اجرای کامل ارگونومی در نظر گرفت. این تجهیزات به طور کلی در سه دسته قرار می گیرند:

تجهیزات کمک بار مانند استفاده از جک های بارگیری و وسایل کمکی برای بلند کردن بارهای سنگین که باعث کاهش فشار فیزیکی بر کارکنان می شود.

صندلی های ارگونومیک که با تنظیم ارتفاع مناسب و بالشتک های طبی، از آسیب های اسکلتی–عضلانی ناشی از نشستن غیراصولی جلوگیری می کنند یا حداقل آن را به تاخیر می اندازند.

ابزارآلات مناسب یعنی دسته ابزارها با توجه به سایز دست و آناتومی بدن و نیازهای کاربران ساخته شده باشند که موجب بهبود راحتی و کارایی می شود.

تاثیر آموزش ارگونومی بر کاهش خطرات

بخش بعدی، تاثیر آموزش ارگونومی بر کاهش خطرات است. با آموزش صحیح تکنیک های بلند کردن و جابه جایی بارهای سنگین به کارکنان، از آسیب های اسکلتی–عضلانی پیشگیری می کنیم. همچنین آموزش انجام حرکات کششی و ورزش های مناسب در حین کار، باعث افزایش انعطاف پذیری و کاهش خستگی می شود.

و همچنین کاری که بیشتر از گفتن مزایا باعث انجام کار درست می شود، گفتن معایب و ضررهایی است که با انجام ندادن کار درست اتفاق می افتد. از همین رو آگاه سازی کارکنان در مورد مخاطرات ارگونومیک و روش های پیشگیری از آنها، نقش مهمی در کاهش آسیب ها دارد.

طبق مطالعات انجام شده و آزمایش های میدانی، اگر تمام نکاتی که در بالا اشاره شد را در یک محیط صنعتی مانند پالایشگاه رعایت کنیم، باعث کاهش ۳۰ درصدی در بروز اختلالات اسکلتی–عضلانی و افزایش ۱۵ درصدی بهره وری کارکنان می شود. اگرچه در ظاهر عدد کمی به نظر می رسد، ولی در صنایع وسیع مانند نفت و گاز این اعداد بسیار مورد توجه و سرنوشت ساز هستند.

حوادث ناشی از عدم رعایت ارگونومی

و حال همانطور که قبلا گفتم، چیزی که بیشتر از گفتن مزایا منجر به انجام کار درست می شود، گفتن معایب است. به همین دلیل چند مورد از حوادثی که به دلیل عدم رعایت ارگونومی رخ داده را بررسی می کنیم و همچنین بیش از پیش متوجه خواهیم شد که ارگونومی بخش جدایی ناپذیر از ایمنی در صنایع است.

حادثه معدن زغال سنگ طبس نقش طراحی مناسب محیط کار در پیشگیری از خطرات را به ما نشان می دهد. این حادثه که به دلیل طراحی نامناسب موجب انفجار تونل و مرگ کارگران شد، اهمیت توجه به اصول ایمنی و ارگونومیک را در صنایع معدنی یادآور شد.

حادثه کارخانه بوپال در هند که نشت گاز متیل ایزوسیانات از یک کارخانه سموم کشاورزی، موجب ایجاد یکی از بزرگترین فجایع صنعتی تاریخ شد. این فاجعه علاوه بر تلفات بسیار، آثار زیست محیطی و بهداشتی آن تا به امروز ادامه دارد.

فاجعه چرنوبیل که به دلیل طراحی ناایمن راکتور و سیستم های ایمنی ضعیف، موجب انفجار و آتش سوزی گسترده در نیروگاه هسته ای چرنوبیل در اوکراین شد. این حادثه منجر به مرگ صدها نفر و آلودگی گسترده محیط زیست در منطقه شد که آثارش تا به امروز ادامه دارند.

نتیجه گیری و پیشنهادات

نتیجه ای که کسب می شود این است که چگونه با رعایت کردن نکات ایمنی می توانیم از منابع انسانی و غیرانسانی بهره کافی را ببریم. کشوری که در علم و صنعت پیشرفته است، باید در اجرای ارگونومی نیز موفق باشد.

پیشنهادات:

• افزایش آگاهی کارفرمایان و کارگران در زمینه ارگونومی و ایمنی شغلی ضروری است.
• نظارت بر رعایت استانداردها توسط مراجع ذی صلاح باید تقویت شود.
• سرمایه گذاری کافی در زمینه طراحی ارگونومیک محیط کار و تجهیزات ایمنی ضروری است.
• مشارکت کارکنان در فرایند بهبود محیط کار می تواند به افزایش ایمنی کمک کند.

منبع

نام مولف: مهناز صارمی
تاریخ انتشار اثر: پاییز ۱۴۰۰
عنوان اثر: اصول مهندسی عوامل انسانی (ارگونومی)
شهر: تهران
ناشر: مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار