جایگاه حقوقی و اجتماعی زنان در عصر ساسانی: واکاوی نقش، حقوق و محدودیت ها

چکیده:

این نوشتار به بررسی وضعیت زنان در دوران ساسانی می پردازد و بر پایه منابع دست اول و متون فقهی پهلوی، جایگاه آن ها را در ساختار اجتماعی و حقوقی بررسی می کند. با وجود اینکه جامعه ساسانی بر پایه نظام طبقاتی و مردسالارانه استوار بود، اما شواهدی از برخورداری زنان از شخصیت حقوقی، حق اظهارنظر در ازدواج و حتی دستیابی به بالاترین سطوح قدرت سیاسی پادشاهی وجود دارد. این مطالعه نشان می دهد که اگرچه میان زنان اشراف و توده مردم تفاوت های فاحشی در نوع برخورد و میزان آزادی ها وجود داشت، اما حضور زنان در عرصه سیاست و برگزاری جشنی نظیر روز زن، نشان دهنده اهمیت و ارزش نهفته در فرهنگ ساسانی نسبت به زن است.

مقدمه:

دوران ساسانی یکی از دوران های پرفراز و نشیب و در عین حال غنی از نظر ساختارهای اجتماعی در تاریخ ایران است. مدیریت این جامعه بر پایه قوانین مدنی مفصلی استوار بود که ریشه در احکام زند و اوستا داشت. در این میان، نقش زنان همواره مورد بحث و توجه پژوهشگران بوده است. از یک سو، متون فقهی مانند وندیداد و ماتیکان هزار دادستان اطلاعات ارزشمندی درباره حقوق و وظایف زنان ارائه می دهند و از سوی دیگر، حضور زنان قدرتمند در عرصه سیاست و میراث فرهنگی آن ها، تصویری متفاوت از جایگاه زن در این عصر ترسیم می کند. هدف این نوشتار، تحلیل چگونگی تعامل میان حقوق قانونی، ساختار طبقاتی و واقعیت های اجتماعی زندگی زنان در دوره ساسانی است.

ساختار حقوقی و قانونی زنان:

اوضاع اجتماعی عهد ساسانیان بر طبق قانون مدنی مفصلی اداره میشد که مبتنی بر احکام زند و اوستا بود.(کریستن سن: ص346)

احکام و حقوق زن از منظر کتاب وندیداد که مهم ترین دستورنامه فقهی دوره ساسانی است که متون زیادی بر محور آن نوشته شده اند، و مادر دیگر متون فقهی به حساب می آید. (تفضلی: ص287)

از نظر حقوقی و قانونی، دختران حق اظهارنظر در ازدواج داشتند و اگر دختر مایل نبود با فردی ازدواج کند، پدر حق نداشت برخلاف میل دختر اقدام کند. اگر مردی به دخترش اعلام نمود که برو و همسر فلان مرد بشو، دختر می توانست از دستور پدر سرپیچی نماید، دختر حق دارد که این دستور را انجام ندهد.(ماتیکان هزار دادستان: ص103)

دختران در صورتی که شوهر نداشتند، نصف سهم برادران و مادر خود، ارث می بردند و یا باید پدر در وصیتنامه قید میکرد.(راوندی: ص665)

جایگاه اجتماعی و سیاسی زنان:

دختران و زنان نیمی از جمعیت ایران ساسانی را تشکیل می دادند که دارای شخصیت حقوقی بودند. اگرچه جامعه به صورت مرد سالاری بود ولی قانون در موارد زیادی از زنان حمایت می نمود. اطلاعات ما بیشتر در مورد طبقه اشراف می باشد در این طبقات ما مشاهده میکنیم که زنان بسیاری به فنون جنگاوری می پردازند و از تعلیم و تربیت و هنرهای مختلف بهره مند می باشند. در موارد متعدد زنان در دوره ساسانی به پادشاهی رسیدند از جمله پوراندخت و آزرمیدخت و این مسئله نشانه اینست که در دیدگاه ایرانیان زن موجودی پست محسوب نمی شد و گرنه به عنوان بزرگترین و مهمترین شخصیت کشور یعنی پادشاه انتخاب نمی گردید.(وثوق بنایی: ص12)

گردیه خواهر بهرام چوبین به سپهسالاری و نیز فرمانروایی قلمرور رسید. و دو بانو آزرمیدخت و پوراندخت بر تخت شاهنشاهی ایران زمین نشستند. در داستان ها بارها می بینیم که شاه ساسانی به گونه ای ناشناس در خانه شبان یا کشاورز مهمان بوده و از میان همین مردم، دختری به زنی گرفته و بعدها فرزندی که از همان دختر شبان یا کشاورز به دنیا آمده بود، به پادشاهی ایران برگزیده می شد. قباد با دختر یکی از دهقانان اهواز ازدواج می کند و کسرا انوشیروان زاده می شود. (وثوق بنایی: ص11)

قدیمی ترین کشوری که در آن جشنی به نام «روز زن» برگزار می شد، ایران دوره ساسانی می باشد. برگزاری این جشن در ماه اسفند، اهمیت و ارزش زن را در ایران عصر باستان نشان می دهد. (گلشنی راد، خدام پور: ص189)

محدودیت ها و تضادهای اجتماعی:

در یادداشت های فرگرد پانزدهم آمده که احکامی در جامعه زمان ساسانی که اساس نظم اجتماعی بر پایه اصل نظام طبقاتی و نظام سرمایه داری و مالکیت فردی استوار بود طبیعی است، چون زنی که شوهر دارد در مالکیت خصوصی فردی قرار می گیرد.

البته باید به این نکته هم توجه کرد که با توجه به اینکه منابعی که در این رابطه یعنی زن در دوره ساسانی موجود است، بیشتر مربوط به زنان اشراف و طبقه خاص اجتماعی است که زندگی مرفهی داشته اند و در رابطه با عموم زنان اینگونه نبوده و احتمالا با محدودیت های بسیاری روبرو بوده اند. مثلا در بخش سوم محدودیت ها در کتاب شایست و ناشایست که البته اختلافات و انتقاداتی بر آن وارد شده، به محدودیت هایی در رابطه با عموم زنان ساسانی اشاره شده.

در فرگرد چهاردهم، وندیداد و فرگرد شانزدهم(ترجمه و شرح وندیداد: جلد سوم 1329و یادداشت های آن) مغان نسبت به زنان بسیار بدبین بودند. در اندرزنامه های باقی بارها به این نکته را می خوریم که: سر و راز خود به زنان مگویید که آنان را اعتماد نشاید (اندرز نامه آذرباد ماراسپندان) یا هر زن در روز چندین بار باید به شوهر گوید چه کنم، چه گویم، چه خورم. در کتاب شایست و ناشایست بخش سوم محدودیت ها و ارداویراف نامه و در سایر منابع پهلوی نیز از این مطالب فراوان است. (وثوق بنایی: ص73)

و اینکه دوره ساسانی بیشتر به دوره ای که برای زن ارزش زیادی قائل بودند مشهور است شاید بخاطر هم این که روز زن احتمالا از دوره ساسانیان به وجود می آید و نیز دو زن اشراف ساسانی یعنی پوراندخت و آزرمیدخت که به تخت سلطنت نشستند باشد زیرا در تاریخ ایران کمتر زنی به حکومت رسیده، لذا مسئله شگفتی می شود و بر سر زبان ها می افتد.

نتیجه گیری:

بررسی وضعیت زنان در دوره ساسانی نشان می دهد که این عصر با تضادهای ساختاری همراه بوده است. از یک سو، قوانین مدنی و مذهبی مانند وندیداد حقوقی نظیر حق ارث و حق انتخاب در ازدواج را برای زنان قائل بودند و حضور زنان در سطوح عالی حکومتی و نظامی، نشان دهنده اعتبار اجتماعی آن ها در میان طبقات اشراف بود. از سوی دیگر، نفوذ دیدگاه های سنتی و نظام مالکیت فردی، محدودیت های جدی و نگاهی بدبینانه را در برخی متون مذهبی و اجتماعی اعمال می کرد. در نهایت می توان گفت که جایگاه زن در ساسانیان، بسته به طبقه اجتماعی اشراف در برابر توده مردم و نوع نگاه حقوقی در برابر سنتی متفاوت بوده است، اما وجود میراثی همچون روز زن گویای آن است که زن جایگاهی فراتر از یک موجود فرعی در فرهنگ ساسانی داشته است.

منابع:

1-کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان: ص346,325,352 ؛ ترجمه رشید یاسمی، چاپ سوم، تهران، ابن سینا، 1345.

2-تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام: ص287 ؛ به کوشش ژاله آموزگار، تهران، انتشارات مهارت، 1376.

3-وثوق بنایی، مژگان. کتاب تحلیل جامعه شناختی حقوق زن در دوره ساسانی: ص11,12,73,63,37,40,45,60 ؛ چاپ اول، انتشارات پشتیبان، تهران، 1396.

4-ماتیکان هزار دادستان: ص69,103 ؛ ترجمه آناهیت پریخانیان، دانشگاه کلمبیا، نیویورک، انتشارات مزدا، 1376.

5-راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران: ص665,43 ؛ تهران، انتشارات امیرکبیر، 1340.

6-گلشنی راد، کریم؛ خدام پور، میترا. فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ سال سوم، شماره یازدهم، مقاله بررسی وضعیت حقوقی زن در دوره ساسانی: ص173,189 ؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر، 1390.