عقلانیت سیاسی و الزامات توسعه؛ تاملی بر غلبه منافع جناحی

علت اصلی ناکامی ایران در مسیر توسعه سیاسی و اقتصادی را نباید صرفا در کمبود منابع، فشارهای خارجی یا ضعف های مدیریتی، جست وجو کرد. توسعه، پیش از آنکه به سرمایه مالی، فناوری یا زیرساخت وابسته باشد، به توانایی نخبگان حاکم یک نظام سیاسی در شناخت دقیق واقعیت ها وابسته است. هیچ کشوری بدون تشخیص صحیح مسئله، قادر به یافتن راه حل مناسب نخواهد بود. به همین دلیل، در ادبیات سیاست گذاری عمومی، نخستین مرحله هر تصمیم گیری، «تعریف و شناخت مسئله» است؛ زیرا اگر مسئله از ابتدا به درستی شناخته نشود، حتی دقیق ترین برنامه ها نیز به نتایجی نادرست خواهند انجامید.

مشکل امروز سیاست ایران دقیقا از همین نقطه آغاز می شود. در چند دهه اخیر، تحلیل سیاسی بیش از آنکه محصول پژوهش، داده و شناخت علمی باشد، به خروجی رقابت های جناحی و منافع گروهی تبدیل شده است. بسیاری از تحلیل ها نه با هدف فهم واقعیت، بلکه برای اثبات درستی یک جریان سیاسی یا تخریب جریان رقیب تولید می شوند. در چنین فضایی، حقیقت قربانی تعلقات سیاسی می شود و آنچه اهمیت پیدا می کند، نه منافع ملی، بلکه پیروزی «قبیله سیاسی» است.
این وضعیت را می توان یکی از مهم ترین موانع توسعه در ایران دانست. در جامعه ای که نخبگان سیاسی، هر مسئله ای را از دریچه رقابت های جناحی می بینند، امکان رسیدن به اجماع بر سر مسائل اساسی کشور از میان می رود. نتیجه آن است که حتی بحران هایی که مستقیما با معیشت مردم، امنیت ملی یا جایگاه بین المللی کشور ارتباط دارند، به میدان رقابت های سیاسی تبدیل می شوند. در چنین شرایطی، تصمیم گیری دیگر بر پایه شناخت واقعیت انجام نمی شود، بلکه بر مبنای مصلحت های کوتاه مدت گروه های قدرت شکل می گیرد. از منظر جامعه شناسی سیاسی، هنگامی که منافع گروهی بر منافع عمومی غلبه می کند، دولت به تدریج ظرفیت یادگیری خود را از دست می دهد. طبیعی است که خروجی چنین ساختاری، افزایش خطاهای محاسباتی و کاهش توانایی نظام سیاسی در پیش بینی و مدیریت بحران ها خواهد بود.

متاسفانه این مسئله تنها به اختلافات سیاسی محدود نمانده است. امروز حتی نخبگان علمی و دانشگاهی نیز به تدریج از چرخه تصمیم سازی کنار گذاشته شده اند. دانشگاه که باید مهم ترین نهاد تولید دانش، تحلیل و ارائه راهکار برای حل مسائل کشور باشد، بیش از آنکه به عنوان بازوی فکری حکومت شناخته شود، در بسیاری از موارد صرفا نقش ناظر منفعل را ایفا می کند. هشدارهای پژوهشگران، تحلیل های اقتصاددانان و مطالعات متخصصان علوم سیاسی یا شنیده نمی شود یا پس از وقوع بحران، ارزش آن ها آشکار می شود؛ زمانی که هزینه های سنگینی بر کشور تحمیل شده است.
مسئله نگران کننده تر، در فرهنگ سیاسی حاکم بر فضای عمومی کشور است. در یک جامعه سیاسی بالغ، میان منتقد، مصلح، مخالف و معاند تفاوت های روشنی وجود دارد و هر یک جایگاه مشخصی در عرصه عمومی دارند. اما هنگامی که این طیف گسترده به یک مفهوم تقلیل پیدا کند و هر صدای متفاوتی با برچسب «عناد» یا «همصدایی با دشمن» مواجه شود، عملا امکان اصلاح از درون نیز از میان خواهد رفت. جامعه ای که نتواند نقد دلسوزانه را از دشمنی تفکیک کند، به تدریج مهم ترین سرمایه خود یعنی سرمایه فکری را از دست خواهد داد.

تجربه کشورهای توسعه یافته نیز نشان می دهد که پیشرفت، محصول حذف اختلاف نظر نیست؛ بلکه نتیجه نهادینه شدن گفت وگوی تخصصی و بهره گیری از ظرفیت همه نخبگان است. هیچ نظام سیاسی نمی تواند تنها با اتکا به یک روایت، مسائل پیچیده اقتصادی، اجتماعی و بین المللی را مدیریت کند. پیچیدگی جهان امروز، مستلزم شنیدن دیدگاه های متنوع، نقد مستمر سیاست ها و استفاده از دانش تخصصی در فرآیند تصمیم سازی است.

ایران امروز با مجموعه ای از بحران های متراکم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مواجه است. در چنین شرایطی، بیش از هر زمان دیگری به عقلانیت نهادی نیاز داریم؛ عقلانیتی که منافع ملی را بر منافع جناحی مقدم بداند، دانشگاه را دوباره به متن تصمیم سازی بازگرداند و میان نقد علمی و دشمنی سیاسی مرز روشنی ترسیم کند. ادامه مسیر کنونی، نه تنها امکان حل بحران ها را کاهش می دهد، بلکه ظرفیت نظام حکمرانی برای شناخت واقعیت را نیز تضعیف خواهد کرد.

بزرگ ترین تهدید امروز ایران، کمبود راه حل نیست؛ کمبود شنیدن راه حل ها است. تا زمانی که تحلیل های علمی زیر سایه تحلیل های منفعت طلبانه و قبیله ای گروه های تندرو قرار گیرند، سیاست گذاری نیز از شناخت دقیق مسئله فاصله خواهد گرفت. توسعه از جایی آغاز می شود که سیاست دوباره به علم اعتماد کند، نقد را تهدید نپندارد و بداند که حفظ منافع ملی، پیش از هر چیز، نیازمند شناخت درست واقعیت است.

لینک مطلب در روزنامه جمهوری اسلامی:
https://jepress.ir/13396/1/11970