وقتی پول، جای ارزش ها را می گیرد
یکی از تلخ ترین واقعیت های جوامع امروزی، غلبه نگاه مادی بر بسیاری از ابعاد زندگی انسان است. در شرایطی که مشکلات اقتصادی، تورم، بیکاری، کاهش قدرت خرید و نگرانی از آینده معیشت مردم را تحت فشار قرار داده است، طبیعی است که بسیاری از افراد به دنبال فرصت های درآمدزا و راهی برای بهبود وضعیت مالی خود باشند. حال آن چه نگران کننده است، تبدیل شدن پول از یک وسیله به یک هدف و گاه حتی به یک معبود است.
پول در ذات خود نه خوب است و نه بد؛ ابزاری برای تامین نیازهای ضروری زندگی است. لیکن هنگامی که همه ارزش های انسانی، اخلاقی و معنوی در برابر آن رنگ ببازد، پول به خدای کاغذی تبدیل می شود؛ خدایی که برخی برای رسیدن به آن حاضرند از صداقت، انصاف، وجدان، دین و حتی آبروی خود بگذرند.
امروزه بسیاری از آسیب های اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی ریشه در همین نگاه افراطی به ثروت دارد. رشوه، اختلاس، احتکار، گران فروشی، کلاهبرداری، فریب مردم در فضای مجازی، رباخواری و ده ها ناهنجاری دیگر، زمانی شکل می گیرد که کسب مال به هر قیمت، جایگزین کسب مال حلال شود. در چنین فضایی، معیار موفقیت نه تقوا و خدمت به مردم، که میزان دارایی و ثروت افراد تلقی می شود، تا جایی که عزت افراد، در ثروت و دارایی آنان قلمداد می شود.
البته نباید از ریشه های اقتصادی این پدیده نیز غافل شد. فشارهای معیشتی، احساس ناامنی اقتصادی، فاصله طبقاتی، تبلیغ سبک زندگی مصرف گرا، چشم و هم چشمی های اجتماعی و نمایش ثروت در رسانه ها و فضای مجازی، همگی در تشدید این وضعیت نقش دارند. وقتی جوانی آینده شغلی روشنی برای خود نمی بیند و هر روز شاهد نمایش زندگی های تجملی و ثروت های بادآورده است، زمینه برای گرایش به راه های نادرست کسب درآمد فراهم می شود.
از نگاه اسلام، ثروت نعمتی الهی است، لیکن ارزش انسان به میزان دارایی او نیست. قرآن کریم هشدار می دهد که مال و فرزندان وسیله آزمایش انسان هستند، نه معیار برتری او. همچنین رباخواری که یکی از جلوه های پرستش ثروت و سودجویی بی حد و مرز است، به شدت مورد نکوهش قرار گرفته و از بزرگ ترین گناهان اقتصادی شمرده شده است؛ زیرا روح تعاون و عدالت را از جامعه می گیرد و شکاف میان فقیر و غنی را افزایش می دهد.
ریشه اصلی بسیاری از مشکلات اقتصادی و اخلاقی را باید در دو عامل جست وجو کرد: ضعف عدالت اقتصادی و ضعف تربیت معنوی. اگر عدالت اقتصادی برقرار نباشد، فشار معیشتی مردم را به سوی رفتارهای نادرست سوق می دهد؛ و اگر معنویت و اخلاق تضعیف شود، حتی در شرایط رفاه نیز حرص، طمع و زیاده خواهی پایان نخواهد یافت.
جامعه ای که می خواهد از این چرخه آسیب زا رهایی یابد، باید همزمان به دو مسئله توجه کند: اصلاح ساختارهای اقتصادی و احیای ارزش های معنوی. تا زمانی که پول معیار شخصیت انسان ها باشد و ثروت جای فضیلت را بگیرد، بسیاری از مشکلات پابرجا خواهد ماند. حال آن که هرگاه انسان دوباره خدا را محور زندگی خود قرار دهد و پول را در جایگاه واقعی اش، یعنی یک ابزار خدمت و نه یک معبود، بنشاند، راه اصلاح فرد و جامعه هموار خواهد شد.
امیرالمومنین علی علیهمالسلام می فرمایند: «چه بسا ثروتی که صاحب خود را هلاک کرده است.» آری، مشکل از پول نیست؛ مشکل آنجاست که انسان به جای آنکه مالک مال باشد، بنده و اسیر آن شود.
عزیزانم بدانید و آگاه باشید که جامعه زمانی به آرامش می رسد که پول در دست انسان باشد، نه انسان در دست پول.
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم یا واسع الرحمه، یا رازق الخلائق، یا مغنی الفقراء و یا مقلب القلوب؛
پروردگارا! دل های ما را از اسارت دنیا و دلبستگی افراطی به مال و ثروت رهایی بخش. ما را از کسانی قرار ده که پول را وسیله ای برای بندگی ات بدانند، نه هدفی برای زندگی و نه معبودی در کنار تو.
خدایا! برکت را به روزی مردم بازگردان، گره از مشکلات اقتصادی جامعه بگشا، سفره نیازمندان را گسترده تر فرما و جوانان این سرزمین را به کسب روزی حلال، عزتمند و پاک موفق بدار.
بارالها! نفاق، حرص، طمع، رباخواری، احتکار، رشوه، کلاهبرداری و هر آنچه عدالت و اخلاق و وفاق را در جامعه تضعیف می کند از میان ما بردار و روح قناعت، انصاف، امانتداری و مواسات را در دل های مردم زنده گردان.
خدایا! مسئولان را در خدمت صادقانه به مردم موفق بدار، به آنان حکمت، تدبیر و اخلاص عطا فرما تا برای رفع مشکلات اقتصادی و گسترش عدالت گام های موثر بردارند.
پروردگارا! به ما بیاموز که ارزش انسان به ایمان، تقوا و خدمت به خلق است، نه به حساب های بانکی و دارایی های زودگذر دنیا. دل های ما را به نور معرفت خود روشن ساز تا هیچ چیز را بر محبت و رضای تو مقدم نداریم.
و خدایا! ما را مالک مال قرار ده، نه مملوک مال؛ و دل های ما را به خودت غنی کن، پیش از آنکه دست هایمان را از دنیا کوتاه سازی.
اللهم اجعل غنانا فی نفوسنا، و البرکه فی ارزاقنا، و الاخلاص فی اعمالنا، و لا تجعل الدنیا اکبر همنا ولا مبلغ علمنا.
آمین یا رب العالمین.
سید سروش سیدی فرد
التماس دعا و من الله التوفیق و الیه مستعان