اصول جبران خسارت بزه دیدگان در دیوان کیفری بین المللی: تحلیل حقوقی با تاکید بر پرونده لوبانگو

اصول جبران خسارت بزه دیدگان در دیوان کیفری بین المللی

 مقدمه

یکی از نوآوری های اساسی دیوان کیفری بین المللی، گذار از عدالت صرفا تنبیهی به سوی عدالت ترمیمی و بزه دیده مدار است. در این چارچوب، بزه دیدگان نه فقط موضوع حمایت، بلکه ذی نفعان فعال فرایند دادرسی و جبران خسارت محسوب می شوند. ماده ۷۵ اساسنامه رم به دیوان اختیار می دهد اصول جبران خسارت را تعیین و در صورت اقتضا، محکوم علیه را به اعاده وضعیت، پرداخت غرامت یا توان بخشی بزه دیدگان ملزم کند. همچنین، این ماده امکان اجرای جبران خسارت از طریق «صندوق حمایت از بزه دیدگان» را پیش بینی کرده است (اساسنامه رم، ۱۹۹۸، ماده ۷۵). 

مبانی و مشمولان جبران خسارت

جبران خسارت در نظام دیوان، با مسئولیت کیفری ناشی از حکم محکومیت پیوند دارد و باید با میزان زیان واردشده و نقش محکوم علیه در ارتکاب جرم متناسب باشد. بااین حال، جبران خسارت با مجازات یکی نیست؛ بلکه هدف آن کاهش آثار جرم، حمایت از کرامت بزه دیدگان، بازسازی زندگی آنان و کمک به آشتی اجتماعی است (دیوان کیفری بین المللی، ۲۰۱۵، بندهای ۲۰۲۱).

مطابق بر قواعد حقوقی مبتنی بر آیین دادرسی و ادله بین المللی، بزه دیدگان مستقیم و غیرمستقیم می توانند مشمول جبران خسارت قرار گیرند. بزه دیدگان غیرمستقیم، از جمله اعضای خانواده قربانی مستقیم، اشخاصی که برای جلوگیری از وقوع جرم اقدام کرده اند یا هنگام حمایت از قربانی متحمل زیان شده اند، در این دسته قرار می گیرند. وجود رابطه شخصی و نزدیک میان قربانی مستقیم و غیرمستقیم، به ویژه در مورد اعضای خانواده، در احراز استحقاق اهمیت دارد. افزون بر اشخاص حقیقی، اشخاص حقوقی مانند مدارس، بیمارستان ها، سازمان های غیرانتفاعی و نهادهای عام المنفعه نیز، در صورت اثبات زیان شخصی، می توانند مستحق جبران خسارت باشند (دیوان کیفری بین المللی، ۲۰۱۵، بندهای ۶۹). 

«ضرر» در این نظام مفهومی گسترده دارد و می تواند مادی، جسمانی یا روانی باشد؛ مانند جراحت، اختلالات روانی، افسردگی، از دست دادن فرصت تحصیل یا اشتغال، جدایی از خانواده، محرومیت اقتصادی و رنج ناشی از فقدان اعضای خانواده. شرط اساسی آن است که زیان، شخصی بوده و رابطه سببیت کافی میان جرم و ضرر وجود داشته باشد (همان، بندهای ۱۰۱۱ و ۵۸۵۹).

 اصول حاکم بر فرایند

اصل برابری و منع تبعیض از مهم ترین مبانی جبران خسارت است. بزه دیدگان باید صرف نظر از جنسیت، سن، نژاد، قومیت، مذهب، وضعیت اقتصادی یا مشارکت در دادرسی، به صورت عادلانه و برابر با آنان رفتار شوند. دیوان همچنین مکلف است کرامت، امنیت، سلامت جسمی و روانی و حریم خصوصی بزه دیدگان را رعایت کند و از بزه دیدگی ثانویه، انگ زنی و بازتولید ساختارهای تبعیض آمیز جلوگیری نماید. رویکرد جنسیت محور و توجه به وضعیت بزه دیدگان آسیب پذیر نیز باید در طراحی و اجرای برنامه های جبران خسارت لحاظ شود (همان، بندهای ۱۲۱۹).

جبران خسارت از مسئولیت کیفری متمایز است؛ بنابراین، اثبات رابطه سببیت و میزان زیان، مستلزم احراز دوباره مجرمیت نیست. ازاین رو، معیار اثباتی در مرحله جبران خسارت می تواند پایین تر از معیار «فراتر از تردید معقول» در دادرسی کیفری باشد. در پرونده لوبانگو، شعبه تجدیدنظر معیار «توازن احتمالات» را برای احراز رابطه میان جرم و ضرر پذیرفت؛ معیاری که با دشواری دسترسی بزه دیدگان به اسناد و ادله، به ویژه در مخاصمات مسلحانه، سازگارتر است (همان، بندهای ۲۲ و ۶۵).

مشارکت بزه دیدگان باید داوطلبانه، آگاهانه و موثر باشد. آنان حق دارند درباره هویت ذی نفعان، اولویت ها و شیوه اجرای برنامه های جبران خسارت اظهارنظر کنند. این مشارکت، حتی در جبران خسارت جمعی، نباید صرفا تشریفاتی باشد (همان، بندهای ۲۹۳۲). 

شیوه های جبران خسارت

جبران خسارت در دیوان منحصر به پرداخت پول نیست و می تواند به صورت فردی، جمعی یا هم زمان به هر دو شکل اجرا شود. مهم ترین شیوه ها عبارت اند از:

- عاده وضعیت: بازگرداندن بزه دیده، تا حد امکان، به شرایط پیش از وقوع جرم؛ از جمله بازگشت به خانواده و محل سکونت، ادامه تحصیل، بازگشت به شغل و استرداد اموال.

- غرامت:پرداخت مالی در مواردی که زیان اقتصادی قابل ارزیابی یا، با وجود غیرقابل تقویم بودن کامل، پرداخت آن برای تسکین و حمایت از بزه دیده مناسب و متناسب باشد.

- توان بخشی:ارائه خدمات پزشکی، روان پزشکی، روان شناختی، اجتماعی و حقوقی.

- اقدامات نمادین و ترمیمی:انتشار حکم محکومیت، عذرخواهی، بزرگداشت قربانیان، اطلاع رسانی عمومی و اقدامات ضدانگ زنی.

- اقدامات پیشگیرانه و تحول آفرین: برنامه هایی که علاوه بر جبران زیان گذشته، زمینه کاهش تبعیض، پیشگیری از تکرار خشونت و بازسازی روابط اجتماعی را فراهم می کنند (همان، بندهای ۳۳۴۸).

در مواردی که شمار قربانیان زیاد است یا جبران فردی امکان پذیر نیست، جبران خسارت جمعی می تواند مناسب تر باشد؛ بااین حال، این شیوه باید همچنان به زیان های فردی و جمعی توجه کند. پرداخت ها نیز، در صورت امکان، بهتر است در قالب برنامه های پایدار و اقساطی انجام شود، نه صرفا به شکل مبلغی یک جا (همان، بندهای ۴۴۴۸)

پرونده لوبانگو

پرونده "توماس لوبانگو دایلو" نخستین پرونده دیوان بود که در آن اصول جبران خسارت به طور تفصیلی تعیین شد. لوبانگو در ۱۴ مارس ۲۰۱۲ به دلیل سربازگیری و به کارگیری کودکان زیر پانزده سال برای مشارکت فعال در مخاصمات محکوم و به چهارده سال حبس محکوم شد؛ محکومیت و مجازات وی در سال ۲۰۱۴ تایید شد. شعبه تجدیدنظر دیوان در ۳ مارس ۲۰۱۵، ضمن اصلاح تصمیم شعبه بدوی، استفاده از جبران خسارت جمعی از طریق صندوق حمایت از بزه دیدگان را تایید کرد و بر reintegration یا بازپیوستن سربازان کودک سابق به خانواده و جامعه تاکید نمود (دیوان کیفری بین المللی، ۲۰۱۵).

در این پرونده، برنامه جبران خسارت می توانست شامل آموزش، آموزش حرفه ای، مسکن، خدمات پزشکی و روانی، توان بخشی اجتماعی و فرصت های شغلی پایدار باشد. دیوان همچنین تصریح کرد که ناتوانی مالی محکوم علیه، مسئولیت شخصی او را از میان نمی برد؛ صندوق می تواند منابع لازم را موقتا تامین کند و سپس آن را از محکوم علیه مطالبه نماید. جبران خسارت از طریق دیوان نیز مانع استفاده قربانیان از سازوکارهای جبران خسارت ملی یا سایر سازوکارهای بین المللی نیست (همان؛ اساسنامه رم، ۱۹۹۸، ماده ۷۵(۶)).

نتیجه گیری

نظام جبران خسارت دیوان کیفری بین المللی، عدالت کیفری را از مجازات مرتکب فراتر برده و حمایت، ترمیم و بازپیوستن بزه دیدگان به جامعه را در کانون توجه قرار داده است. اصولی مانند کرامت انسانی، برابری، منع تبعیض، مشارکت موثر، تناسب، انعطاف در ادله و توجه به نیازهای کودکان، چارچوب اصلی این نظام را تشکیل می دهند. تجربه لوبانگو نشان می دهد که جبران خسارت در دیوان، نهادی صرفا مالی نیست؛ بلکه فرایندی حقوقی اجتماعی برای کاهش رنج، بازسازی ظرفیت های فردی و جمعی و پیشگیری از بازتولید خشونت است.

منابع 

- دیوان کیفری بین المللی. (۲۰۱۵). *پرونده دادستان علیه توماس لوبانگو دایلو: دستور اصلاح شده جبران خسارت*. ICC-01/04-01/06-3129-AnxA. 

- دیوان کیفری بین المللی. (۲۰۱۵، ۳ مارس). *رای شعبه تجدیدنظر در پرونده لوبانگو درباره جبران خسارت بزه دیدگان*. 

- اساسنامه رم دیوان کیفری بین المللی. (۱۹۹۸). ماده ۷۵، «جبران خسارت بزه دیدگان». نسخه تجمیعی منتشرشده از سوی دیوان کیفری بین المللی.