جایی میان سوگ و نور؛ شمع زنی و بازسازی حافظه تاریخی بوشهری ها
جایی میان سوگ و نور؛ شمع زنی و بازسازی حافظه تاریخی بوشهری ها
در محله های شنبدی، دهدشتی، بهبهانی و کوتی، گروه گروه مردم از راه می رسند. پیرمردی که عصا به دست دارد، زنی که شمع نذری اش را با احتیاط حمل می کند، نوجوانی که کنار مادرش ایستاده و کودکانی که با کنجکاوی به شعله ها خیره شده اند. در بعضی مسجدها، سینی های گلی روی منبرها چیده شده و عزاداران شمع های خود را روی آن می گذارند. در برخی خانه ها نیز منبرهای کوچکی برای همین شب آماده شده است، رسمی که سال هاست از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و هنوز در دل شهر زنده مانده است.
ریحانه دباغ، پژوهشگر هنر، معتقد است اگر شمع زنی را فقط یک رسم مذهبی بدانیم، بخش مهمی از معنای آن نادیده گرفته می شود.
او در گفت وگو با ایسنا می گوید: این آیین در طول زمان به بخشی از حافظه فرهنگی مردم بوشهر تبدیل شده و هر سال با تکرار آن، گذشته دوباره در زمان حال حضور پیدا می کند.
به عقیده وی، وقتی مردم در شب عاشورا شمع روشن می کنند، فقط یک عمل آیینی انجام نمی دهند. آن ها در واقع وارد تجربه ای می شوند که خاطره، باور، سوگواری و امید را همزمان در خود دارد. برای بسیاری از خانواده ها این مراسم ادامه چیزی است که از پدران و مادرانشان به ارث برده اند.
دباغ از زاویه نشانه شناسی به شمع نگاه می کند و توضیح می دهد که شمع در فرهنگ مردم بوشهر فقط ابزار روشنایی نیست.
این پژوهشگر هنر ادامه می دهد: شعله ای که می سوزد و در عین حال نور می دهد، برای عزادار معنایی فراتر از روشنایی دارد. این شعله یادآور ایثار و ازخودگذشتگی است. به همین دلیل است که شمع در بسیاری از آیین های سوگواری جایگاهی ماندگار پیدا کرده و در شب عاشورا به یکی از پررنگ ترین نشانه های عزاداری تبدیل شده است.
به گفته دباغ، تاریکی شب و نور شمع ها در کنار هم تصویری نمادین از واقعه عاشورا را در ذهن مردم بازسازی می کند. خیلی از عزاداران، تاریکی را نشانه غربت و تنهایی بازماندگان کربلا می دانند. روشن کردن شمع برای آن ها فقط یک سنت نیست، نوعی ادای احترام به رنجی تاریخی است که قرن ها در حافظه شیعیان باقی مانده.
او با بیان اینکه یکی از نکات مهم این آیین، پیوندش با نذر و حاجت خواهی است، تاکید می کند: کسی که شمع روشن می کند، معمولا نیتی در دل دارد. گاهی این شمع برای آرامش یک درگذشته است، گاهی برای شفای بیماری، گاهی برای برآورده شدن آرزویی که هنوز محقق نشده. به همین دلیل شمع زنی فقط یک کنش جمعی نیست، بلکه تجربه ای شخصی هم هست و هر فرد معنای خودش را در آن پیدا می کند.
دباغ از بعد فلسفی نیز به این آیین نگاه می کند و می گوید: در شمع زنی، فقدان و امید کنار هم قرار می گیرند. شمع می سوزد تا نور بدهد و همین ویژگی آن را به نماد وفاداری و پایداری تبدیل می کند. شاید به همین دلیل است که این عنصر ساده در فرهنگ های مختلف چنین جایگاهی پیدا کرده است.
او معتقد است که ماندگاری این سنت بیش از هر چیز به توانایی آن در پیوند دادن نسل ها مربوط می شود. در لحظه ای که شمع روشن می شود، گذشته فقط به عنوان یک خاطره بازگو نمی شود. گذشته در همان لحظه حضور پیدا می کند. کودک کنار پدربزرگش شمع روشن می کند و بی آنکه متوجه باشد، بخشی از یک روایت چندصدساله را ادامه می دهد.