تاثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان؛ نقش واسطه گری مقایسه اجتماعی و حاکمیت سایبری

شبکه های اجتماعی به بخش جدایی ناپذیر زندگی نوجوانان تبدیل شده اند، اما تاثیر آنها بر سلامت روان پیچیده و دو وجهی است. پژوهش ها نشان می دهد که صرفا زمان مصرف شده در این فضاها تعیین کننده نیست، بلکه کیفیت تعاملات و ساز و کارهای روانشناختی واسط، نقش اصلی را ایفا می کنند (Twivy, 2025) .

مقایسه اجتماعی به عنوان یکی از مهمترین این ساز و کارها مطرح است. مطالعه ای با نمونه برداری تجربی از دو نسل نشان داد که نوجوانان دهه ۲۰۲۰ نسبت به همتایان خود در دهه ۱۹۹۰ به طور قابل توجهی بیشتر دچار مقایسه های اجتماعی خودکار و رو به بالا (با افراد برتر) می شوند و این مقایسه ها با کاهش عزت نفس و افزایش افسردگی همراه است (Locke, 2025) . به ویژه، مقایسه های انجام شده در بستر شبکه های اجتماعی، بیشتر با افرادی دور و با ویژگی های ایده آل سازی شده است که احساس ناامنی و گسستگی را تشدید می کند .

پژوهشی دیگر نشان داد که پنج عامل مرتبط با استفاده از شبکه های اجتماعی شامل "مقایسه اجتماعی"، "گذراندن وقت"، "خصومت از سوی دیگران"، "خصومت به دیگران" و "جستجوی حمایت" به طور مستقل با افسردگی نوجوانان مرتبط هستند و در مجموع ۴۴٪ از واریانس آن را تبیین می کنند. در این میان، مقایسه اجتماعی و گذراندن وقت، قویترین ارتباط را با افسردگی داشتند (Twivy, 2025) .

"حاکمیت سایبری" نیز به عنوان یکی دیگر از مسیرهای تاثیرگذار، با مقایسه اجتماعی مجازی رابطه ای متقابل دارد. مطالعه خالدی و همکاران (۱۴۰۴) نشان داد مقایسه اجتماعی مجازی نقش میانجی معناداری در رابطه میان سبک های دلبستگی (به ویژه دلبستگی اضطرابی و اجتنابی) با حاکمیت و قربانی شدن سایبری ایفا می کند . همچنین، مقایسه اجتماعی رو به بالا از طریق دو مسیر "محرومیت نسبی شناختی" و "محرومیت نسبی عاطفی" به افزایش رفتارهای حاکمیت سایبری منجر می شود (Yuan, 2025) .

این یافته ها بر ضرورت طراحی مداخلاتی تاکید دارند که بر کاهش مقایسه های اجتماعی ناسالم و تقویت سواد دیجیتال و تاب آوری روانی نوجوانان متمرکز باشند.

منابع و مراجع:

1. خالدی، ا.، جهانگیری، م. م.، و تقوایی، د. (۱۴۰۴). رابطه بین سبک های دلبستگی با قلدری و قربانی شدن سایبری در دختران نوجوان: نقش میانجی مقایسه اجتماعی مجازی. رویش روان شناسی، ۱۴ (۹)، ۱۴۵-۱۵۶.

2. Locke, K. D. (2025). Are there differences in the everyday social comparison experiences of youth in the 1990s versus 2020s? The Journal of Social Psychology, 165(1), 53-72.

3. Twivy, E., Freeman, D., Anderson, C., Lo, B. S., & Waite, F. (2025). The social media scale for depression in adolescence. International Journal of Adolescence and Youth, 30(1), 2450425.

4. Yuan, G., Cheng, Z., & Ju, W. (2025). The impact of online upward social comparisons on cyberbullying in the post-epidemic era: A moderated mediating model. Frontiers in Psychology, 16, 1597985