تشدید مخاطرات ترکیبی اقلیمی و جزیره حرارتی شهری در ایران تحت اثر تغییر اقلیم

تغییر اقلیم ناشی از فعالیت های انسانی، به ویژه افزایش گازهای گلخانه ای، منجر به افزایش میانگین دمای جهانی بیش از ۱ درجه سانتی گراد از اواخر قرن نوزدهم شده و پیش بینی می شود تا پایان قرن حاضر به ۱٫۵ تا ۴٫۵ درجه برسد. این روند در ایران با شدت بیشتری مشاهده شده است؛ مطالعات بلندمدت نشان دهنده افزایش حدود ۱٫۵ درجه سانتی گراد در ۵۰ سال گذشته در ایستگاه های سینوپتیک مختلف (مانند مشهد، زاهدان، یزد، آبادان و تبریز) است، همراه با کاهش بارش و رطوبت نسبی، به ویژه در شمال غرب و غرب کشور است (Mohammadi & Mostafazadeh, 2026). این گرمایش، فراوانی، شدت و مدت رویدادهای حدی را افزایش داده و مناطق شهری را به دلیل تراکم جمعیت، سطوح نفوذناپذیر و جزیره حرارتی شهری (UHI)، آسیب پذیرتر کرده است در ایران، موج های گرمایی یکی از بارزترین نشانه های تغییر اقلیم هستند. فراوانی آن ها حدود ۶۰ درصد افزایش یافته و به میانگین ۱۸ رویداد در سال رسیده است. موج های کوتاه مدت رایج ترند، اما موج های طولانی مدت مساحت بیشتری را تحت تاثیر قرار می دهند. مناطق مرکزی، شمال غربی، شرقی و جنوبی بالاترین شدت و فراوانی را تجربه می کنند. در تهران، روند افزایشی دما در ایستگاه های سینوپتیک (مهرآباد، شمیران، آبعلی، فیروزکوه، چیتگر و ژئوفیزیک) طی دوره ۱۹۹۶–۲۰۲۰ با آزمون من کندال تایید شده و پیش نمایی تحت سناریوی SSP5 با مدل HadGEM3 نشان دهنده افزایش دما تا ۵ درصد در ماه ژوئیه نسبت به دوره پایه است (Mohammadi et al., 2024). تصاویر مودیس نیز روند افزایشی دمای شبانه را در مناطق شمالی تهران و افزایش میانگین دما در غرب و مرکز به دلیل تراکم شهری و گسترش شهرنشینی نشان می دهد؛ اثر جزیره حرارتی در غرب تهران قوی تر است (Mohammadi et al., 2024; Mohammadi et al., 2025).مطالعات میانگین دمای منطقه ای در استان تهران با داده های مودیس (۲۰۱۴–۲۰۲۴) بالاترین دماها را در ماه های ژوئیه و اوت ثبت کرده است؛ در سال ۲۰۱۵ ورامین و ری به ۵۲٫۵ درجه سانتی گراد و در ۲۰۱۸ به ۵۲٫۹۷ درجه رسیدند. رابطه معکوس بین شاخص پوشش گیاهی نرمال شده (NDVI) و دمای سطح زمین (LST) مشهود است و گسترش ساخت وساز، کاهش پوشش گیاهی و مصرف سوخت های فسیلی عوامل اصلی افزایش LST هستند. منابع گرمایی عمدتا در جنوب، جنوب شرق، غرب، جنوب غرب و شمال تهران متمرکزند (Mohammadi et al., 2025).در خوزستان، به عنوان قطب کشاورزی و اقتصادی جنوب غرب، روند افزایشی معنی دار دما در تقریبا تمام ماه ها (به جز نوامبر) طی دوره ۱۹۵۰–۲۰۲۵ مشاهده شده است. پیش نمایی با مدل LARS-WG8 تحت سناریوی SSP5-8.5 و مدل CanESM5 افزایش حدود ۳ درجه سانتی گراد همراه با کاهش بارش در دوره های نزدیک (۲۰۲۱–۲۰۴۰) و میان مدت (۲۰۳۱–۲۰۵۰) را نشان می دهد. شاخص های SPI و SPEI خشکسالی های شدید در سال های ۲۰۰۰–۲۰۰۴، ۲۰۱۰، ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ را تایید می کنند و شدیدترین مقادیر SPEI در دسامبر ۲۰۱۰ (−۲٫۵۳) و دسامبر ۲۰۲۱ (−۲٫۴۸) ثبت شده است. کاهش NDVI و افزایش LST از سال ۲۰۱۰ به بعد، همراه با تاثیر شهرهای صنعتی مانند اهواز و آبادان، خطر بیابان زایی اراضی کشاورزی را تشدید کرده است (Mohammadi et al., 2026).مخاطرات ترکیبی و پدیده «شلاق هیدرواقلیمی» انتقال ناگهانی بین خشکسالی و سیل در حال ظهور است. ترکیب موج گرما و خشکسالی طولانی مدت کمبود آب، خطر آتش سوزی و تنش گرمایی را تشدید می کند. پیش بینی ها نشان می دهد مناطق پرخطر این مخاطرات ترکیبی تا بیش از ۳۶ درصد از خاک ایران به ویژه در غرب، زاگرس جنوبی و شرق گسترش می یابند (Mohammadi & Mostafazadeh, 2026). شهرنشینی با گسترش سطوح نفوذناپذیر، رواناب را تسریع و پیامدهای سیل را تشدید می کند در حالی که افزایش سطح آب دریا و طوفان ها آسیب پذیری سواحل را بالا می برد.این یافته ها ضرورت مدیریت یکپارچه مخاطرات ترکیبی را برجسته می سازد سیستم های هشدار زودهنگام چندمخاطره، راه حل های مبتنی بر طبیعت برنامه ریزی کاربری زمین و هماهنگی بین بخشی تدوین برنامه اقدام ملی تغییر اقلیم با تمرکز بر کاهش انتشار، سازگاری شهری و مدیریت منابع آب، به ویژه در کلان شهرهایی مانند تهران و استان های کشاورزی مانند خوزستان، ضروری میسازد.

Mohammadi, N., & Mostafazadeh, R. (2026). Intensification of extreme and compound hazards in urban areas under climate change in Iran: A scoping review. Climate, 14(6), 126. https://doi.org/10.3390/cli14060126

Mohammadi, N., Hejazizadeh, Z., Zeaiean Firouzabadi, P., Karbalaee Doree, A., Galehban, E., & Alavi Panah, K. (2026). Assessment of the impacts of climate change on land surface temperature and drought risk in agricultural land use in Khuzestan province. Water and Soil Management and Modeling, 6(1), 164–191. https://doi.org/10.22098/mmws.2025.18202.1658

Mohammadi, N., Hejazizadeh, Z., Zeaiean Firouzabadi, P., & Karbalaee, A. (2024). Detection of the effect of climate change on the mechanism of heat islands in Tehran province. Journal of the Nivar, 48(124–125), 203–224. https://doi.org/10.30467/nivar.2024.442784.1281

Mohammadi, N., Hejazizadeh, Z., Zeaiean Firouzabadi, P., & Karbalaee, A. (2025). Spatiotemporal changes in regional temperature influenced by global warming in Tehran Province, Iran. Disaster Prevention and Management Knowledge, 15(2), 124–143. https://doi.org/10.32598/DMKP.15.2.904.1